291. WTO sắp bị “treo còi”

Thời báo kinh tế Sài Gòn

Chánh Tài
Thứ Tư,  27/11/2019, 10:02 

(TBKSTG Online) – Cơ quan phúc thẩm của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), nơi có thẩm quyền phân xử tối cao nhất trong các vụ tranh chấp thương mại quốc tế, sẽ phải dừng hoạt động vào tháng 12 tới vì không còn đủ số lượng thẩm phán cần thiết.

Viễn cảnh này sẽ khiến thế giới càng rời xa khỏi các quy tắc đa phương nhằm thúc đẩy thương mại tự do toàn cầu và hướng đến tình trạng “luật rừng”, nơi “lẽ phải thuộc về kẻ mạnh” và các nước yếu hơn sẽ chịu thiệt thòi.

Không còn đủ thẩm phán để hoạt động

Trong suốt hai năm qua, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump liên tiếp bỏ phiếu ngăn chặn các quyết định bổ nhiệm thẩm phán ở Cơ quan phúc thẩm WTO, khiến cơ quan này chỉ còn 3 thẩm phán, thay vì có đầy đủ 7 thẩm phán. Trên thực tế, 3 thẩm phán là con số cần thiết tối thiểu để duy trì hoạt động của Cơ quan phúc thẩm WTO.

Nhưng đến ngày 10-12 tới, nhiệm kỳ của hai phẩm phán Ujal Bhatia (Ấn Độ) và Thomas Graham (Mỹ) sẽ kết thúc. Điều này có nghĩa là Cơ quan phúc thẩm WTO, “vị trọng tài” có quyền lực tối cao nhất trong phân xử các tranh chấp thương mại giữa các thành viên WTO, sẽ phải dừng hoạt động sau ngày này.

Trụ sở của WTO ở Geneva, Thụy Sĩ. Ảnh: Reuters

Theo quy định, các cựu thẩm phán của Cơ quan phúc thẩm WTO, được phép tiếp tục phân xử các vụ tranh chấp mà họ đã được giao trước khi mãn hạn nhiệm kỳ. Tuy nhiên, gần đây, ông Thomas Graham cho biết ông có thể nghỉ làm việc ở Cơ quan phúc thẩm WTO sau ngày 10-12.

Trong những năm qua, Washington chỉ trích Cơ quan phúc thẩm WTO phớt lờ các quy định rõ ràng của WTO, ra các phán quyết vượt mức thẩm quyền cho phép để vận hành như một cơ quan đặt ra luật lệ mới.

Đại diện Thương mại Mỹ Robert Lighthizer cho rằng hệ thống giải quyết tranh chấp của WTO đe dọa đến các quyền chủ quyền của Mỹ và đi xa ra khỏi thẩm quyền của nó.

Theo Phó Tổng Giám đốc WTO Alan Wolff,  Mỹ cho rằng Cơ quan phúc thẩm WTO phải đóng một vai trò theo đúng một thỏa ước đã được các thành viên WTO nhất trí. Nhưng Liên minh châu Âu (EU) và nhiều thành viên WTO khác muốn xem cơ quan này có trách nhiệm lớn hơn một tòa án và có thể tạo ra các luật mới cho WTO.
Washington cũng phàn nàn rằng Cơ quan phúc thẩm WTO thường đưa ra phán quyết trễ với hạn cho phép trong vòng 90 ngày.

Một báo cáo thường niên của WTO vào năm 2018 ghi nhận thời gian trung bình để giải quyết một vụ khiếu kiện ở cấp hội thẩm là 859 ngày và ở cấp phúc thẩm là 395 ngày.

“Mỹ thực sự đã đánh vào điểm yếu nhất của WTO khi ngăn chặn các quyết định bổ nhiệm các thành viên của Cơ quan phúc thẩm WTO”, Peter Van den Bossche, cựu thẩm phán người Bỉ của Cơ quan phúc thẩm WTO, nói.

WTO hoạt động theo cơ chế đồng thuận, do vậy, chỉ cần một thành viên bỏ phiếu phủ quyết, các quyết định bổ nhiệm thẩm phán của WTO sẽ không được thông qua.

Cơ quan giải quyết tranh chấp (DSB) của WTO có 2 cấp gồm Ban hội thẩm (Panel) và Cơ quan phúc thẩm (Appellate Body). Khoảng 70% phán quyết của Ban hội thẩm bị kháng cáo lên Cơ quan phúc thẩm.

WTO đã đưa ra hơn 350 phán quyết giải quyết các tranh chấp thương mại giữa các nước trong 25 năm qua và tổ chức này ngày càng đóng vai trò quan trọng đối với thương mại quốc tế.

Ban hội thẩm WTO đang thụ lý nhiều vụ tranh chấp quan trọng bao gồm vụ Trung Quốc khiếu kiện Mỹ áp thuế thép và thuế nhôm vào đầu năm 2018, vụ khiếu kiện giữa Hàn Quốc và Nhật Bản liên quan đến việc Tokyo hạn chế xuất khẩu các vật liệu công nghệ cao sang Hàn Quốc hồi đầu năm nay.

Tuy nhiên, phán quyết của Ban hội thẩm có thể không còn sức nặng pháp lý nữa vì Mỹ đang vô hiệu quá tiến trình xét xử phúc thẩm ở WTO. Trong tương lai khi mà Cơ quan phúc thẩm WTO không còn hoạt động, bất kỳ thành viên WTO nào không đồng đình với phán quyết của Ban hội thẩm WTO, họ có thể chỉ cần nộp đơn kháng cáo để vô hiệu hóa phán quyết này.

Nguy cơ WTO đóng cửa

Để ứng phó nguy cơ Cơ quan phúc thẩm WTO dừng hoạt động, Liên minh châu Âu (EU) đã nhất trí với Canada và Na Uy về một thỏa thuận cho phép thủ tục xét xử phúc phẩm vẫn diễn ra với sự tham gia của các cựu thẩm phán Cơ quan phúc thẩm WTO. Họ đang vận động các thành viên WTO khác cùng tham gia thỏa thuận này như một giải pháp tạm thời để cứu vãn cơ chế trọng tài của WTO.

Ngày 10-12 tới, nhiệm kỳ của hai phẩm phán người Ujal Bhatia (trái) và Thomas Graham (Mỹ) ở Cơ quan phúc thẩm WTO sẽ kết thúc. Ảnh: WTO

Cao ủy Thương mại EU Cecilia Malmstrom lập luận rằng đây là bước đi cần thiết để ngăn chặn hệ thống thương mại quốc tế rơi vào tình trạng “luật rừng”.

Bà nói: “Nếu bạn không có các quy tắc và bất cứ ai cũng có thể làm những gì họ muốn, điều này thực sự tệ hại, đặc biệt là đối với những nước nhỏ và nước đang phát triển”.

Tuy nhiên, Mỹ đang gia tăng sức ép đối với WTO khi bắn tín hiệu sẽ phủ quyết dự thảo ngân sách hoạt động của WTO cho giai đoạn 2020-2021 trong cuộc họp của WTO vào ngày 31-12 tới. Nếu không thông qua được khoản ngân sách này, WTO xem như chính thức đóng cửa.

Phát biểu tại một cuộc họp ở ủy ban ngân sách WTO ở Geneva (Thụy Sĩ) hôm 12-11, phái đoàn Mỹ bày tỏ lo ngại về việc chi trả các khoản thù lao quá cao cho các thẩm phán ở Cơ quan phúc thẩm WTO. Tại một cuộc họp khác hôm 22-11, Đại sứ Mỹ tại WTO Dennis Shea cho biết các khoản chi trả cho các thẩm phán Cơ quan phúc thẩm WTO là hơn 300.000 đô la Mỹ/năm cho mỗi người dù họ chỉ làm một công việc bán thời gian và đưa ra trung bình chỉ chỉ 5 đến 6 phán quyết mỗi năm.

Mỹ cũng lo ngại ngân sách mới, nếu được thông qua, sẽ được phân bổ cho hoạt động của một cơ quan phúc thẩm tạm thời đang được EU, Canada và Na Uy vận động.

Mỹ là nước đóng góp lớn nhất cho ngân sách hàng năm của WTO với khoảng 22,8 triệu đô la trong năm 2019.
Nếu Mỹ đơn phương phủ quyết ngân sách mới cho WTO, đây là bước leo thang mới trong “cuộc chiến” của Mỹ với WTO. Hồi tháng 8 năm ngoái, Tổng thống Donald Trump đe dọa sẽ rút Mỹ khỏi WTO vì cho rằng tổ chức này đối xử bất công với Mỹ khi đưa ra nhiều phán quyết bất lợi cho nước này.

Mỹ, nước khiếu kiện nhiều nhất đồng thời cũng bị kiện nhiều nhất tại WTO, đã giành được nhiều thắng lợi lớn trong các vụ phân xử tại WTO. Tuy vậy, Mỹ vẫn  “ấm ức” trong những vụ kiện họ bị xử thua chủ yếu những vụ kiện mà trong đó các thẩm phán WTO hạn chế quyền trả đũa của Mỹ để chống lại hàng hóa của nước ngoài bị cáo buộc nhận được trợ cấp bất công hoặc bán phá giá.

Các dữ liệu cho thấy Mỹ thắng trong khoảng 90% số vụ kiện mà nước này phát động tại WTO và cũng thua trong khoảng 90% số vụ kiện mà các thành viên WTO khác khởi xướng chống lại Mỹ.

Roberto Zapata, cựu đại sứ Mexico tại WTO, cho biết mối lo lắng lớn hơn của Mỹ liên quan đến cảm nhận cho rằng WTO không được trang bị đầy đủ quy định để ứng phó với các nền kinh tế mới nổi, chẳng hạn như Trung Quốc và các nền kinh tế đang bị chi phối bởi nhà nước hơn là các lực lượng thị trường.

Chính quyền Donald Trump chỉ trích WTO một phần là vì tổ chức này cho phép Trung Quốc phát triển trở thành một kình địch kinh tế với Mỹ trong hai thập niên qua bằng cách phớt lờ các luật lệ của WTO.

Theo Reuters, Bloomberg

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.