1569. Việt Nam và nền Triết học đã chết

BBC News tiếng Việt

  • Hà Văn Thùy
  • Viết từ Sài Gòn

một giờ trước

Triết học đã chết. Ai, ai dám nói những lời báng bổ như vậy? Đó là Stephen Hawking, bộ óc thông tuệ bậc nhất của thời chúng ta. Trong cuốn ‘Đại thiết kế’ (The Grand Design – 2010), ông khẳng định: Triết học đã chết- Philosophy is dead!

Mạng xã hội theo ý thức hệ gì?

Khi chết Marx vẫn là người ‘vô tổ quốc’

Chưởng Kim Dung chỉ thu hút người Hoa và Việt

Những điều có lẽ chúng ta phải biết ơn Marx

Điều này không bất ngờ, vì đó chỉ là sự khái quát ở mức cao hơn một nhận định từ trước, có hơi hướng mỉa mai, cũng của chính ông trong cuốn sách rất nổi tiếng khác, cuốn ‘Lược sử thời gian’ (A Brief History of Time-1988) – rằng:

“Nhiệm vụ còn lại của Triết học chỉ là trò phân tích ngôn từ.”

Nhưng trước Hawking, Voltaire từng nói: “Triết học chỉ là xuyên tạc đời sống, nó chỉ là thức ăn nuôi trí tò mò của con người.”

Friedrich Nietzsche (1844 –1900) cho rằng: “Hồn sâu xa của Hy Lạp chịu ảnh hưởng của Đông Phương huyền bí nên cũng có một dòng huyền niệm đi liền với một dòng tư duy sáng sủa…Cái hồn ấy bị Socrates bóp chết bằng tuyên dương lý trí: lấy ý thức sáng sủa minh nhiên mà xua đuổi năng lực ẩn tàng nên Socrates chỉ biết phê bình mà không hề kiến thiết và ông thiếu hẳn óc huyền niệm bởi năng khiếu biện lý đã được vun tưới đến mức cực đoan nên đã cắt đứt với dòng truyền thống.”

Karl Jaspers (1883 – 1969) nhận xét: “Thời Trục là thời giàu về tinh thần đến tột bực, còn thời ta tuy có những phát minh về máy móc lớn hơn những phát minh Thời Trục, nhưng về mặt tinh thần không gì có thể so sánh được với những suy tư của một Khổng, một Lão, một Thích Ca.”

Ông hô hào tạo dựng lại những giá trị truyền thống, “Đó là phương thuốc duy nhất để đoàn tụ nhân loại.”

Martin Heidegger (1889 –1976) nói “nền móng siêu hình cổ điển đã sai lạc vì hiểu chữ tính thể thành hiện tượng của sự vật thường nghiệm. Do đó thay vì nói về tính thể u linh, thì Triết học Cổ điển chuyển thành hữu thể, là vật thể tầm thường. Do vậy, Triết Cổ điển là thiếu căn cơ, tức thiếu nền tảng.”

Tóm lại, ba triết gia Nietzsche, Jaspers, Heidegger nhận ra rằng vì những sai lầm của các bậc tiền bối Socrates, Plato, Aristotle mà Triết cổ điển phương Tây bị cắt đứt với truyền thống tâm linh, tức cội nguồn Minh triết, trở thành duy lý, một tri thức luận, một lĩnh vực chuyên môn hẹp không ảnh hưởng gì nhiều đến đời sống.

Bởi lẽ, đời sống có tính cách toàn diện chứ không chỉ giới hạn ở lý trí, đòi hỏi cả suy tư, cảm xúc cũng như cả hành động tiến tới hiện thực. Sau khi tách khỏi Minh triết, Triết học hết đóng nổi vai trò hướng đạo cuộc sống. Mà con người vẫn cần phải sống, cần được dẫn dắt. Nhưng vì thiếu Minh triết nên người ta phải tạm “xài đỡ” đạo lý đời thường (common sense). Đó chính là nguyên nhân của tình trạng ngộ nhận giữa Minh triết, Triết học, đạo lý đời thường cùng nhiều thứ khác… dẫn đến cái chết của triết học.

Sản phẩm của Văn minh phương Tây

Triết học là sản phẩm của văn minh phương Tây nên chỉ có thể tìm cội nguồn triết học khi khám phá tới tận cùng văn minh phương Tây. Văn minh do con người tạo ra nên muốn hiểu văn minh phương Tây cần phải biết con người phương Tây được hình thành như thế nào… Hàng nghìn năm trước, sau khi các bộ tộc du mục chiếm lĩnh Tây Âu…văn minh của họ được thiết lập: đó là nền văn minh tàn bạo với những đặc trưng: triệt để khai thác thiên nhiên bằng cách phá rừng làm bãi chăn thả, diệt chủng thú hoang. Tăng cường đánh phá các bộ lạc yếu thế để chiếm đoạt tài sản và bắt người làm nô lệ. Do cuộc sống du mục, con người phải thường xuyên di động và đối đầu với nhiều nguy hiểm nên hình thành tập quán phát hiện nhanh những dấu hiệu thay đổi của môi trường để phản ứng theo phương châm “tiên hạ thủ vi cường.” Do vậy ở người du mục hình thành nếp tư duy phân tích.

Immanuel Kant

Trong vòng 600 năm, từ thế kỷ VIII tới TK II Trước Công nguyên, lịch sử nhân loại xuất hiện một giai đoạn đặc biệt, được gọi là thời kỳ Trục (Pháp: période axiale; Anh: axial – với nghĩa là trục xoay hay bản lề).

Đặc điểm trung tâm của giai đoạn này là tại những khu vực khác nhau trên thế giới có sự bùng phát của tinh thần nhân văn, đưa ra những cách suy nghĩ hoàn toàn mới, báo hiệu sự xuất hiện của mối quan hệ chưa từng có với tri thức, chân lý và niềm tin, với sự xuất hiện của những nhân vật khổng lồ.

Ở Trung Quốc là Khổng Tử, Lão Tử, Mặc Tử, Trang Tử. Ấn Độ là Phật và Upanishades. Ở Iran, Zarathustra dạy cuộc chiến vĩnh cửu giữa Thiện và Ác trong vũ trụ. Ở Cận Đông xuất hiện Elias, Jesaias, Jereminas và Deuterogesaias. Tại Hy Lạp là triết lý của Parmenides và Plato, Heraklit, rồi Homer, Archimedes, Thucydides và những bi kịch vĩ đại đầu tiên ra đời.

Nhân loại chuyển biến trong mối quan hệ của mình với tri thức, chân lý và tôn giáo: ở thời kỳ trăm hoa đua nở này, những nét đặc sắc nhất của tâm hồn và tư tưởng châu Âu được tự do, cởi mở thể hiện qua những người phát ngôn vĩ đại của mình. Ta nhận ra bên cạnh tính duy lý của thần ngữ logos cũng như sự minh nhiên sáng rõ của thần Apollo là sự huyền nhiệm của thần Dyonisus cùng tâm linh trong tôn giáo đa thần mang sắc thái phương Đông tạo nên trạng thái cân bằng giữa tâm hồn và lý trí.

Nhưng rồi, Socrates xuất hiện, đề cao sự sáng suốt của lý trí, đè nén những biểu hiện mù mờ ảo diệu của tâm hồn, đuổi thơ ca, âm nhạc và hội họa ra khỏi quảng trường, Plato rồi Aristotle tiếp tục tuyệt đối hóa lý trí, dẫn tư tưởng châu Âu đi theo hai xu hướng là khoa học thực nghiệm và triết học duy lý.

Do tập quán tư duy phân tích nên châu Âu hình thành quan niệm nhị nguyên, chia thế giới thành hai mặt đối lập: sáng-tối; tốt-xấu; thiện-ác…Từ đó nảy sinh những trường phái triết học tuyệt đối hóa mặt này của sự vật. Trường phái khác tuyệt đối hóa mặt kia và trường phái thứ ba dung hòa hai mặt. Cứ như thế, triết học ngày càng duy lý, duy niệm, ngày càng xa rời cuộc sống, trở nên kinh viện khô cứng mất sức sống, dẫn đến cái chết không tránh khỏi. Đó là sự thật mà phải sau 2500 năm con người mới nhận ra.

Như vậy, triết học phương Tây là một sự bất cập, tiên thiên bất túc ngay từ đầu, ngay từ khi khai sinh. Ngày nay thành thói quen, như phản ứng từ vô thức, ai cũng nói như vẹt rằng “triết học là yêu mến minh triết (philosophia).”

Nhưng đó là sự dối trá. Thông thường, cần định nghĩa điều chưa biết, người ta dùng những quan niệm và thuật ngữ đã biết nhưng gần gũi với nó để biểu thị. Nhưng trường hợp này không vậy. Đi tìm định nghĩa của điều chưa biết là triết học, người ta lại gắn kết nó với một điều chưa biết khác, mù mờ hơn, là minh triết. Triết học là yêu mến minh triết trong khi hoàn toàn chưa biết minh triết là gì thì đó là một việc làm vô nghĩa…

Sau 2500 năm leo cái cây Triết học để tìm Minh triết mà không thấy, những thức giả hàng đầu của phương Tây giật mình, nhận ra “phải quay lại Thời Trục để tìm minh triết.” Bởi lẽ cho rằng ở cái thời nhân chi sơ ấy, trong những ý tưởng của Parmenides, Plato, Heraklit, rồi Homer, Pythagoras…thấp thoáng ánh sáng ảo huyền của minh triết. Nhưng đôn đáo tìm suốt nửa sau thế kỷ XX mà không hề thấy le lói ánh sáng nào của minh triết mà chỉ gặp những điều khôn ngoan vụn vặt thuộc về đạo lý đời thường hay lương tri công cảm (common sense).

Thực tế lịch sử cho thấy, phương thức sống du mục tạo ra văn minh. Chỉ có kinh tế nông nghiệp, chỉ có người nông dân mới làm nền văn hóa. Trong khi đó, ở châu Âu, nông nghiệp hình thành muộn, chỉ 8000 năm trước. Không những thế, do cuộc xâm lăng của người du mục, phần lớn dân cư nông nghiệp bản địa bị tiêu diệt, khiến cho lớp trầm tích văn hóa ở châu Âu quá mỏng không đủ làm nên Minh triết.

Trong khi đó ở phương Đông, do nếp tư duy tổng hợp và quan niệm nhất nguyên nên trí tuệ không đi theo hướng hình thành khoa học thực nghiệm và triết học duy lý. Phát hiện ra năm dạng vật chất làm nên vũ trụ là Kim. Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ nhưng tư duy phương Đông không đi vào tìm hiểu bản chất của những thành tố đó để tạo ra khoa học thực nghiệm, mà cố công tìm hiểu quan hệ giữa chúng. Từ đó khám phá khái niệm hành với nghĩa vận động – ngũ hành tương sinh tương khắc để làm ra Dịch lý.

Không đưa tới triết học duy lý mà phương Đông tạo lập Minh triết. Bắt đầu từ bậc thấp nhất là tu thân, tiến tới tề gia. Tôi gọi đó là Minh triết bình dân. Không dừng ở đây, Minh triết phương Đông không chỉ lo cho bản thân và gia đình mà còn lo cho đất nước và nhân loại nên tạo ra bậc Minh triết hàn lâm là trị quốc và bình thiên hạ. Hai cấp độ Minh triết không tách rời mà bổ sung cho nhau, nâng đỡ nhau làm nên Minh triết phương Đông. Điều mà ta không thể tìm thấy trong văn minh phương Tây.

Ở phương Đông, theo quan niệm nhất nguyên vạn vật đồng nhất thể . Mỗi vật là khối thống nhất của hai mặt đối lập, bất khả phân tách. Mặt khác, tư duy tổng hợp không cho phép đẩy tới cực đoan hai mặt đối lập trong một sự vật nên không thể sinh ra những trường phái triết học đối lập cạnh tranh nhau. Vì vậy phương Đông không có triết học theo kiểu phương Tây. Nói chính xác thì phương Đông cũng có ít nhất một trường hợp, đó là Vương Dương Minh thời nhà Minh với thuyết Tri hành hợp nhất.

Việt Nam có triết học nhưng không phải Marx-Lenin

Kinh nghiệm lịch sử cho thấy, khi Việt Nam va chạm với văn minh phương Tây thì suy cho cùng thì triết học cũng như nhiều thứ khác chỉ là công cụ mà thực dân dùng để nô dịch dân tộc Việt. Khi chiếm Đông Dương, thực dân Pháp nghĩ rằng sẽ vĩnh viễn thống trị vùng đất này nên quyết định tạo dựng một nước Pháp nhỏ ở Viễn Đông. Họ dạy trẻ em Việt “Tổ tiên chúng ta là người Gaulois,” không phải để khai dân trí mà cốt làm cho dân “bán khai” bản địa choáng ngợp trước sự tân kỳ của văn minh phương Tây rồi thần phục mẫu quốc.

Triết học phương Tây, gồm cả chủ nghĩa Marx-Lenin đến từ Liên Xô sau này, một mặt là bằng chứng về sự văn minh của phương Tây, mặt khác là công cụ hữu hiệu để chôn vùi nền triết học mênh mông và sâu thẳm của phương Đông. Cuộc xâm lược văn hóa có tác động sâu xa nên dân Việt nay không dễ phân biệt đâu là văn hóa thực sự, đâu là công cụ nô dịch.

Ngày nay, nhiều công cụ thực dân văn hóa vẫn tồn tại mà một cách vô thức, người Việt vẫn tôn thờ. Ngay cả khi chính học giả phương Tây khẳng định “triết học đã chết,” “Chỉ là trò chơi ngôn từ” thì người Việt bảo hoàng hơn vua, vẫn đua nhau học triết Tây, nghiên cứu triết Tây.

Tự hào về triết gia Trần Đức Thảo ư? Là một người có thiên năng, sang trời Tây, theo phong trào, Trần Đức Thảo bị cuốn vào dòng triết học Marxist và dành cả cuộc đời để vá víu cái chủ thuyết phi nhân xa lạ.

Cả chủ thuyết ông theo đuổi cũng như danh giá ông nhận được đều là sự áp đặt từ bên ngoài. Thử hỏi, triết học của ông mang lại ơn ích gì cho người Việt? Người Việt biết đến ông trong số phận oan nghiệt của một “tội đồ” Nhân Văn Giai Phẩm gợi nỗi xót thương nhưng mấy ai biết đến cái triết học của ông?

Lĩnh vực triết Tây, là sở trường của dân cư tư duy phân tích. Trong khi đó ta là dân nông nghiệp với tập quán tư duy tổng hợp, chủ toàn, tư duy phân tích là sở đoản. Nhảy vào trường đấu mà mình đem cái sở đoản của mình đấu với sở trường của thiên hạ thì thua ngay từ khi chưa vào cuộc.

Xin kể hai câu chuyện nhỏ. PGS.TS Hoàng Ngọc Hiến, đọc sách thấy người Tây nghiên cứu Minh triết, cũng thỉnh thầy François Jullien về học đạo. Thầy xui (dại): “Hôm nay minh triết phải làm ra khái niệm, phải có lịch sử,” chẳng hiểu đầu cua tai nheo ra sao, ông cũng hùa theo rồi chế tác ra “Minh triết Trần Nhân Tông, Minh triết Nguyễn Trãi, Minh triết Hồ Chí Minh, Minh triết Marxist”… khiến cho đồng bào Việt phía trời Tây bàng hoàng vì sự vô minh.

Gặp nhau tại một hội thảo ở Hà Nội, PGS.TS Triết học Phạm Khiêm Ích tặng tôi tập tài liệu “Tư duy tổng hợp” mà ông dịch từ tiếng Anh theo một Dự án học thuật. Ông chân tình bảo: “Anh cố đọc rồi góp ý cho tôi.” Đọc xong, từ Sài Gòn, tôi gửi ông điện thư: “Người Việt là tổ sư của lối tư duy tổng hợp. Nếu bác chịu khó nghiên cứu tư duy của tổ tiên trong câu Trông trời trông đất trông mây… rồi viết ra thì bác sẽ là thày những giáo sư trong sách, thay vì dịch của họ ra để học.” Nhưng thói đời là thế, dịch của thiên hạ ra để học vừa dễ dàng, vừa có tiền tiêu lại an toàn vì không “nghiên cứu trái nghị quyết”. Và như thế, trí thức Việt mãi mãi chỉ là lũ học trò nhớn xác.

Trở lại câu hỏi ở trên: phương Đông, Việt Nam có triết học không? Có, không chỉ có mà là thứ triết học tuyệt vời. Khi thoát khỏi sự cầm tù của quan niệm triết học phương Tây, sẽ thấy Kinh Dịch là sản phẩm triết học vĩ đại. Thích, Lão, Khổng, Mạnh… là những triết gia lớn. Không chỉ vậy, ngay thời chúng ta, Kim Định là triết gia thiên tài mà do cách nhìn thiển cận trong vòng vây của triết học phi nhân phương Tây, người ta không nhận ra. Tôi tin rằng hơn nửa thế kỷ bị coi như cỏ dại bên đường nhưng rồi sẽ có ngày, thế giới tôn ông là triết gia bậc thầy. Trong Hội thảo khoa học tưởng niệm 15 năm ngày mất của Kim Định được tổ chức tại Nhà Thái học Văn Miếu Quốc Tử Giám tháng 7 năm 2012, tôi có nói với các bạn trẻ: “Chúng tôi già rồi, không làm được nữa. Nhưng các bạn, những ai nắm được tư tưởng của Kim Định, sẽ có ngày đàng hoàng bước lên những giảng đường danh giá nhất của thế giới.

Ngày ấy đang đến. Thoát khỏi sự cầm tù của quan niệm triết học phương Tây, dồn tâm lực để nghiên cứu minh triết phương Đông từ Kinh Dịch, Nikaya của Đức Phật tới Lão, Khổng, Trang, Mạnh… chúng ta sẽ xây dựng nền triết học vĩ đại của phương Đông, giúp cho công cuộc phục hưng dân tộc và có thể góp phần dẫn dắt nhân loại.

Bài viết thể hiện quan điểm riêng của ông Hà Văn Thùy từ Sài Gòn. Ban Biên tập sẵn sàng đón nhận các ý kiến phản biện lại bài viết.


Cùng tác giả:

6 comments

  1. Trang anh Ba Sàm có 1 người hay viết Comment phía dưới các bài báo bằng cái thứ Tiếng Việt ngọng nghịu không đúng ngữ pháp , không đúng chính tả . Giọng văn thì 1/3 Nam + 1/3 Bắc + 1/3 Tây làm người khác đọc mà thấy không hiểu người đó viết gì , đã thế lại hay viết Comment . Giá như người ấy biết những yếu điểm mà sửa thì tốt quá . Thật buồn .

    Số lượt thích

  2. Viết 1 bài cho rằng triết học phương Đông hơn hẳn vì có tính tổng hợp, thay vì chia rẽ, có ý nói mình cũng là người có tính tổng hợp . Với 1 implicit claim zìa tính tổng hợp như thía, ô hà zăng thủi wá lòi trong phô diễn tư di stereotyping của mình . Đ/v ổng, mọi thứ đìu có tính cách hoàn toàn riêng biệt và đặc trưng, du mục thì thía lày, vì thía kết quả nó sẽ là thía, hổng thỉa khác được . Châu Âu là thía, là thực tiễn, đặc trưng của du mục . Châu Á ngược lại, hổng giống châu Âu, vì là nông nghiệp . Và nông nghiệp sẽ phải tư di thía lày, hổng khác được . Tây là tây, ta là ta . Tất nhiên, ta phải xịn hơn rùi . Và bi giờ là lúc để ta, với triết ní Khổng Mạnh & không phủ định Hồ Chí Minh, đứng lên lãnh đạo thía zái zìa tư di .

    Chỉ nhắc thía lày, thày chò ông nội xây cái chủ nghĩa xã hụi còn trầy vi tróc vẩy, lên bờ xuống bụi, te tua tơi tả còn chưa xong, cuối cùng chứng minh đúng câu nói đùa thời mồ ma Xô Viết . Ở đó mà dẫn dắt ai .

    Thời đại Hồ Chí Minh có khác, đứa nào cũng bị nguyên tắc quả bóng xanh làm khùng hít rùi .

    Số lượt thích

  3. Đồng chí hà zăng thủi là ngừ phát ra câu “phủ định Hồ Chí Minh là Vô Minh”.

    Tư di biện chứng của hà zăng thủi

    “theo quan niệm nhất nguyên vạn vật đồng nhất thể . Mỗi vật là khối thống nhất của hai mặt đối lập, bất khả phân tách. Mặt khác, tư duy tổng hợp không cho phép đẩy tới cực đoan hai mặt đối lập trong một sự vật nên không thể sinh ra những trường phái triết học đối lập cạnh tranh nhau”

    Đọc cứ như ổng đang diễn nôm Hegel nhưng hoàn toàn hổng biết Hegel là cái gì . Dân Việt học biện chứng qua chủ nghĩa Mác, Marx nhà ta lại tự nhận là 1 người theo trường phái Hegelian. Ô hà zăng thủi đang việt hóa biện chứng học mót từ chủ nghĩa Mác . Tất nhiên, sẽ dẫn tới cái kết luận kiểu wtf “Vì vậy phương Đông không có triết học theo kiểu phương Tây”. Ở đây hvt diễn nôm biện chứng Hegel, rùi dán nhãn phương Đông lên, bảo cái này chính hiệu con nai vàng của phương Đông . Tây hổng có thứ này .

    Chọn ra thêm vài cái wtf trong bài

    “Thực tế lịch sử cho thấy, phương thức sống du mục tạo ra văn minh. Chỉ có kinh tế nông nghiệp, chỉ có người nông dân mới làm nền văn hóa”

    Gotta ask, văn minh khác văn hóa ở chỗ nào ? Văn minh có tạo ra văn hóa không, hay phải không văn minh mới tạo ra văn hóa ? Níu không văn minh mà cũng tạo được văn hóa thì có nên gọi cái văn hóa đó là văn hóa phi/vô/phản văn minh ?

    “Không những thế, do cuộc xâm lăng của người du mục, phần lớn dân cư nông nghiệp bản địa bị tiêu diệt, khiến cho lớp trầm tích văn hóa ở châu Âu quá mỏng không đủ làm nên Minh triết”

    Học trò của chủ nghĩa Mác nên có nhiều điểm giống thày .

    “theo phong trào, Trần Đức Thảo bị cuốn vào dòng triết học Marxist và dành cả cuộc đời để vá víu cái chủ thuyết phi nhân xa lạ”

    Ô hà zăng thủi sặc mùi Mác xít thía lày mà kiu chủ nghĩa Mác là phi nhân ? Oh, no wonder. Nevermind.

    “Việt Nam có triết học không? Có, không chỉ có mà là thứ triết học tuyệt vời. Khi thoát khỏi sự cầm tù của quan niệm triết học phương Tây, sẽ thấy Kinh Dịch là sản phẩm triết học vĩ đại. Thích, Lão, Khổng, Mạnh… là những triết gia lớn”

    Khổng, Mạnh là triết gia Việt . Yes! Có ní do để viện Khổng Tử có thỉa ngồi chễm chệ ở Việt Nam rùi nhá . Thoát cái con Tự Do í, Há há .

    “có thể góp phần dẫn dắt nhân loại”

    Chiện này chỉ có thỉa xảy ra níu hòa giải hòa hợp thành công . Its lookin pretty gud.

    Số lượt thích

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.