2204. Vị trí địa lý tạo ra sự chênh lệch giàu nghèo khủng khiếp giữa các quốc gia trên thế giới?

Việt Nam thời báo

 16.02.2021 2:43

Ngọc Vân biên dịch 

(VNTB) – Một lý thuyết được chấp nhận rộng rãi về nguyên nhân của chênh lệch về phát triển kinh tế trên thế giới là giả thuyết địa lý, cho rằng sự phân hóa lớn giữa các nước giàu và nghèo là do sự khác biệt về địa lý.

LTS: Tuần trước, khi chúng tôi đăng bài giải thích sự khác biệt giữa hai nền kinh tế Hàn Quốc và Bắc Hàn, một số bạn đọc cho rằng đây là câu hỏi quá đơn giản không nên tốn giấy mực. Tuy vậy, xin thưa với bạn đọc rằng đây là cách trình bày một câu hỏi lớn hơn: tại sao có sự chênh lệch giàu nghèo khủng khiếp giữa các quốc gia trên thế giới?

Nhiều học giả tầm cỡ, trong đó có Montesquieu (Pháp, Thế Kỷ 18), Weber (Đức, Thế Kỷ 19) đã cố đưa ra những lời giải cho câu hỏi hóc búa này. Vấn đề này tiếp tục là đề tài nghiên cứu của các học giả tầm cỡ trên thế giới hiện nay, trong đó có Giáo Sư Daron Acemoglu (Đại Học MIT) và James Robinson (University of Chicago).

Với người Việt chúng ta, câu hỏi này có liên quan đến những sự kiện như Vượt Biên, trong đó hàng trăm ngàn người Việt Nam đã bỏ mạng trên biển cả, rừng sâu, hay rơi vào tay cướp biển. Những sự kiện như vậy vẫn còn tiếp diễn, qua những trường hợp đi làm Ôsin ở Trung Đông, lấy chồng Đài Loan, hay một sự kiện thu hút sự chú ý của công luận vào năm ngoái: 39 thanh niên bị chết trong xe đông lạnh trong quá trình tìm cách thoát khỏi tình trạng đói nghèo tại Việt Nam bằng cách vượt biên vào Anh Quốc.

Nhìn chung, Việt Nam vẫn chưa có lời giải đáp cho câu hỏi này. Vì vậy, xin giới thiệu với bạn đọc ba lời giải cho câu hỏi trên của nhiều bộ óc lớn trên thế giới qua các thời kỳ khác nhau được trình bày chi tiết trong quyển Tại Sao các Quốc Gia Thất Bại. Kỳ này, là lời giải địa lý. Các lời giải văn hóa và lời giải thiếu hiểu biết sẽ được trình bày trong các kỳ sau.

Trọng tâm của cuốn sách của chúng tôi là giải thích sự chênh lệch về phát triển kinh tế trên thế giới cũng như một số nét chung dễ thấy liên quan đến vấn đề này. Quốc gia đầu tiên có được tình trạng phát triển kinh tế bền vững là Anh Quốc. Tốc độ tăng trưởng kinh tế tăng dần trong nửa sau của thế kỷ XVIII khi cuộc Cách mạng Công nghiệp, dựa trên những đột phá lớn về công nghệ và việc ứng dụng chúng vào công nghiệp, bắt đầu bén rễ.

Công nghiệp hóa diễn ra ở Anh; sau đó là ở hầu hết các nước Tây Âu và Hoa Kỳ. Sự thịnh vượng của Anh cũng nhanh chóng lan rộng đến các “thuộc địa di cư” của quốc gia này, gồm Canada, Úc và New Zealand, nơi người Âu đến định cư. Danh sách ba mươi quốc gia giàu nhất hiện nay sẽ bao gồm họ, cộng với Nhật Bản, Singapore, Hàn Quốc, và Đài Loan. Sự thịnh vượng của bốn quốc gia sau này lần lượt là một phần của khuynh hướng rộng lớn hơn, trong đó nhiều quốc gia Đông Á, bao gồm cả Trung Quốc, đã có tốc độ tăng trưởng nhanh chóng gần đây.

Phần đáy của bảng xếp hạng thu nhập thế giới vẽ một bức tranh sắc nét và đặc sắc không kém phần trên. Nếu bạn lập danh sách 30 quốc gia nghèo nhất trên thế giới hiện nay, bạn sẽ thấy hầu hết tất cả các quốc gia đó đều ở châu Phi cận Sahara. Chúng cũng bao gồm các quốc gia như Afghanistan, Haiti và Nepal, mặc dù không ở châu Phi, nhưng tất cả đều có chung điều gì đó quan trọng với các quốc gia ở lục địa này, như chúng tôi sẽ giải thích.

Nếu bạn quay ngược lại năm mươi năm, các quốc gia ở tốp đầu và tốp cuối sẽ không khác biệt nhiều. Singapore và Hàn Quốc sẽ không nằm trong số các quốc gia giàu nhất, và sẽ có một số quốc gia khác trong nhóm ba mươi quốc gia nghèo nhất, nhưng bức tranh tổng thể hiện lên sẽ rất giống với những gì chúng ta thấy ngày nay. Quay trở lại một trăm năm, hoặc một trăm năm mươi năm, bạn sẽ tìm thấy danh sách của hai nhóm trên có ít thay đổi.

Bản đồ 3 mô tả tình hình phân bố thu nhập của các quốc gia hiện nay. Những quốc gia được tô màu hồng đậm là những nước nghèo nhất trên thế giới, những quốc gia này có thu nhập bình quân đầu người hàng năm dưới 2.000 đô la. Phần lớn châu Phi có màu này, cũng như Afghanistan, và Haiti. Bắc Triều Tiên cũng nằm trong nhóm này.

Các quốc gia da trắng là những nước giàu nhất, những quốc gia này có thu nhập bình quân đầu người hàng năm từ 20.000 đô la trở lên. Ở đây, chúng ta thấy những vùng thường được nhắc tới: Bắc Mỹ, Tây Âu, Châu Úc và Nhật Bản.

Một nét chung thú vị khác có thể được nhận thấy ở châu Mỹ. Lập danh sách các quốc gia ở Châu Mỹ từ giàu nhất đến nghèo nhất, bạn sẽ thấy rằng đứng đầu là Hoa Kỳ và Canada, tiếp theo là Chile, Argentina, Brazil, Mexico và Uruguay. Sau đó là Colombia, Cộng hòa Dominica, Ecuador và Peru.

Ở phía dưới là một nhóm khác, nghèo hơn nhiều, bao gồm Bolivia, Guatemala và Paraguay. Quay trở lại năm mươi năm, và bạn sẽ tìm thấy một bảng xếp hạng giống hệt như vậy. Một trăm năm trước: tương tự. Một trăm năm mươi năm: y như vậy. Vì vậy, không chỉ Hoa Kỳ và Canada giàu hơn các nước ở châu Mỹ Latin; cũng có một sự phân chia rõ ràng và kéo dài giữa các quốc gia giàu và nghèo ở Mỹ Latinh.

Mặc dù nhiều quốc gia có được sự thịnh vượng kéo dài mà chúng ta thấy, nhưng tình hình không phải là bất biến. Đầu tiên, như chúng tôi đã nhấn mạnh, phần lớn sự chênh lệch về phát triển kinh tế trên thế giới hiện nay xuất hiện từ cuối thế kỷ thứ mười tám, sau cuộc Cách mạng Công nghiệp.

Khoảng cách về sự thịnh vượng không chỉ nhỏ hơn nhiều vào cuối thế kỷ thứ mười tám, mà thứ hạng vốn đã rất ổn định kể từ đó cũng không giống nhau khi chúng ta quay ngược lại lịch sử. Ví dụ như ở châu Mỹ, thứ hạng mà chúng ta thấy trong một trăm năm mươi năm qua hoàn toàn khác với năm trăm năm trước.

Thứ hai, nhiều quốc gia đã trải qua vài thập kỷ phát triển nhanh chóng, chẳng hạn như phần lớn Đông Á kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai và gần đây là Trung Quốc. Nhiều quốc gia trong số này sau đó đã chứng kiến ​​sự tăng trưởng bị đảo ngược. Argentina, chẳng hạn, đã phát triển nhanh chóng trong 5 thập kỷ cho đến năm 1920, trở thành một trong những quốc gia giàu nhất thế giới, nhưng sau đó bắt đầu trượt dài. Liên Xô là một ví dụ đáng chú ý hơn, phát triển nhanh chóng từ năm 1930 đến năm 1970, nhưng sau đó bị sụp đổ nhanh chóng. Trường hợp gần đây nhất là Venezuela.

Điều gì giải thích cho những khác biệt lớn về nghèo đói và thịnh vượng và các mô hình tăng trưởng? Tại sao các quốc gia Tây Âu và các thuộc địa có nhiều người Âu bắt đầu phát triển vào thế kỷ XIX, hầu như luôn duy trì được sự tăng trưởng? Điều gì giải thích cho thứ hạng chênh lệch về phát triển kinh tế dai dẳng ở châu Mỹ? Tại sao các quốc gia châu Phi và Trung Đông cận Sahara không đạt được tốc độ tăng trưởng kinh tế như ở Tây Âu, trong khi phần lớn Đông Á có tốc độ tăng trưởng kinh tế chóng mặt?

Người ta có thể nghĩ rằng tình trạng chênh lệch về phát triển kinh tế trên thế giới là rất lớn và quan trọng và các khác biệt rõ ràng như vậy có nghĩa là sẽ có một lời giải thích được chấp nhận rộng rãi. Không phải vậy. Hầu hết các giả thuyết mà các nhà khoa học xã hội đưa ra về nguồn gốc của nghèo đói và thịnh vượng đều không đúng và không giải thích một cách thuyết phục về sự hình thành của tình hình hiện tại.

Giả thuyết địa lý

Một lý thuyết được chấp nhận rộng rãi về nguyên nhân của chênh lệch về phát triển kinh tế trên thế giới là giả thuyết địa lý, cho rằng sự phân hóa lớn giữa các nước giàu và nghèo là do sự khác biệt về địa lý. Nhiều nước nghèo, chẳng hạn như Châu Phi, Trung Mỹ và Nam Á, nằm ở vùng nhiệt đới. Ngược lại, các quốc gia giàu có có xu hướng ở vùng ôn đới. Sự tập trung đói nghèo và thịnh vượng theo địa lý này tạo ra một sức hấp dẫn bề ngoài đối với giả thuyết địa lý, vốn là điểm xuất phát của các lý thuyết và quan điểm của nhiều nhà khoa học xã hội cũng như các chuyên gia. Nhưng điều này không làm cho nó ít sai hơn.

Ngay từ cuối thế kỷ thứ mười tám, nhà triết học chính trị vĩ đại người Pháp Montesquieu đã lưu ý đến sự tập trung địa lý của sự thịnh vượng và nghèo đói, và giải thích nó. Ông cho rằng những người ở vùng khí hậu nhiệt đới có xu hướng lười biếng và thiếu tính tò mò. Kết quả là, họ không làm việc chăm chỉ và không đổi mới, và đây là lý do tại sao họ nghèo. Montesquieu cũng suy đoán rằng những người lười biếng có xu hướng bị cai trị bởi những kẻ hèn nhát, cho rằng một vị trí nhiệt đới có thể giải thích không chỉ nghèo đói mà còn cả một số hiện tượng chính trị liên quan đến thất bại kinh tế, chẳng hạn như chế độ độc tài.

Lý thuyết này cho rằng các nước có khí hậu nóng nhìn chung là nghèo, mặc dù trái ngược với sự phát triển kinh tế nhanh chóng gần đây của các nước như Singapore, Malaysia và Botswana, vẫn được một số người ủng hộ mạnh mẽ, chẳng hạn như nhà kinh tế học Jeffrey Sachs. Phiên bản hiện đại của quan điểm này nhấn mạnh không phải ảnh hưởng trực tiếp của khí hậu đối với nỗ lực làm việc hoặc quá trình suy nghĩ, mà là hai lập luận bổ sung: thứ nhất, rằng các bệnh nhiệt đới, đặc biệt là sốt rét, có những hậu quả rất bất lợi cho sức khỏe và do đó năng suất lao động; và thứ hai, đất nhiệt đới không thuận tiện cho sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, kết luận là giống nhau: khí hậu ôn đới có lợi thế tương đối so với các khu vực nhiệt đới và bán nhiệt đới.

Tuy nhiên, sự chênh lệch về phát triển kinh tế trên thế giới không thể được giải thích bằng khí hậu hoặc dịch bệnh, hoặc bất kỳ phiên bản nào của giả thuyết địa lý. Chỉ cần nghĩ về Nogales (xin xem bài kỳ trước). Cái ngăn cách hai thành phố cùng tên này không phải là khí hậu, tính chất địa lý, hay môi trường dịch bệnh, mà là biên giới Hoa Kỳ-Mexico. Nếu giả thuyết địa lý không thể giải thích sự khác biệt giữa bắc và nam Nogales, Bắc và Nam Triều Tiên, hoặc giữa Đông và Tây Đức trước khi Bức tường Berlin sụp đổ, thì liệu nó có thể là một lý thuyết hữu ích để giải thích sự khác biệt giữa Bắc và Nam Mỹ? Giữa Châu Âu và Châu Phi? Đơn giản là không.

Vùng nhiệt đới có nghèo hơn vùng ôn đới?

Lịch sử chứng minh rằng không có mối liên hệ đơn giản hoặc lâu dài nào giữa khí hậu hoặc địa lý và thành công kinh tế. Ví dụ, không phải thời nào các vùng nhiệt đới cũng nghèo hơn các vùng ôn đới. Như chúng ta đã biết, vào thời điểm Columbus chinh phục châu Mỹ, các khu vực phía nam chí tuyến và bắc chí tuyến, mà ngày nay bao gồm Mexico, Trung Mỹ, Peru và Bolivia, đã có các nền văn minh Aztec và Inca vĩ đại.

Các đế chế này tập trung về chính trị và phức tạp, xây dựng được đường xá và cứu trợ nạn đói. Người Aztec có cả tiền và chữ viết, và người Inca, mặc dù thiếu cả hai công nghệ quan trọng này, nhưng đã ghi lại một lượng lớn thông tin trên những sợi dây thắt nút được gọi là quipus. Ngược lại, vào thời của người Aztec và Inca, phía bắc và phía nam của khu vực sinh sống của họ, ngày nay bao gồm Hoa Kỳ, Canada, Argentina và Chile, hầu hết là nơi sinh sống của các nền văn minh thời kỳ đồ đá thiếu những công nghệ này.

Do đó, các vùng nhiệt đới ở châu Mỹ giàu có hơn nhiều so với các vùng ôn đới, cho thấy rằng “sự thật hiển nhiên” về sự nghèo đói ở vùng nhiệt đới không phải là điều hiển nhiên cũng không phải là sự thật. Thay vào đó, sự giàu có ở Hoa Kỳ và Canada thể hiện sự đảo ngược hoàn toàn về số phận so với những gì đã có trước khi người châu Âu đến.

Sự đảo ngược này rõ ràng không liên quan gì đến địa lý và, như chúng ta đã thấy, có liên quan đến cách những khu vực này được thực dân hóa. Nó không chỉ giới hạn ở Châu Mỹ. Nam Á, đặc biệt là tiểu lục địa Ấn Độ, và Trung Quốc đã từng thịnh vượng hơn nhiều khu vực khác của châu Á và chắc chắn hơn những dân tộc sống ở Úc và New Zealand.

Điều này cũng đã bị đảo ngược, với Hàn Quốc, Singapore, Đài Loan, và Nhật Bản đang nổi lên như những quốc gia giàu nhất ở châu Á; Úc và New Zealand vượt qua gần như toàn bộ châu Á về mức độ thịnh vượng. Ngay cả ở châu Phi cận Sahara cũng có một sự đảo ngược tương tự.

Gần đây hơn, trước khi bắt đầu tiếp xúc căng thẳng giữa châu Âu và châu Phi, khu vực phía nam châu Phi là khu vực thưa dân nhất và và không có các nhà nước có khả năng kiểm soát các lãnh thổ. Tuy nhiên, Nam Phi hiện là một trong những quốc gia thịnh vượng nhất ở vùng cận Sahara, Châu Phi.

Ngược dòng lịch sử, chúng ta lại thấy nhiều sự thịnh vượng ở vùng nhiệt đới; một số nền văn minh tiền hiện đại vĩ đại, chẳng hạn như Angkor ở Campuchia hiện đại, Vijayanagara ở miền nam Ấn Độ, và Aksum ở Ethiopia, phát triển mạnh mẽ ở vùng nhiệt đới, cũng như các nền văn minh lớn ở Thung lũng Indus (Ấn Độ), và Harappa ở Pakistan hiện đại. Do đó, lịch sử cho thấy không có mối liên hệ đơn giản nào giữa một vị trí theo khí hậu và thành công kinh tế.

Các bệnh nhiệt đới chắc chắn gây ra nhiều đau khổ và tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh cao ở châu Phi, nhưng chúng không phải là lý do khiến lục địa này nghèo. Dịch bệnh phần lớn là hậu quả của nghèo đói và do các chính phủ không thể hoặc không sẵn sàng thực hiện các biện pháp y tế công cộng cần thiết để loại bỏ chúng.

Nước Anh trong thế kỷ 19 cũng là một nơi rất không tốt cho sức khỏe con người, nhưng chính phủ nước này đã dần đầu tư vào nước sạch, vào việc xử lý nước thải và chất thải rắn, và cuối cùng là một dịch vụ y tế hiệu quả. Sức khỏe và tuổi thọ được cải thiện không phải là nguyên nhân dẫn đến thành công về kinh tế của nước Anh mà là một trong những thành quả của những thay đổi kinh tế và chính trị trước đó của nước này. Điều này cũng đúng với Nogales, ở tiểu bang Arizona, Hoa Kỳ.

Một phần khác của giả thuyết địa lý cho rằng các vùng nhiệt đới nghèo vì nông nghiệp nhiệt đới không có năng suất cao. Đất nhiệt đới mỏng và không thể duy trì chất dinh dưỡng, lập luận này nhấn mạnh rằng những loại đất này bị xói mòn nhanh do những trận mưa xối xả. Điều này chắc chắn có một giá trị nào đó, nhưng như chúng tôi sẽ chỉ ra, yếu tố quyết định hàng đầu tại sao năng suất nông nghiệp – sản lượng nông nghiệp trên một hecta – lại quá thấp ở nhiều nước nghèo, đặc biệt là ở châu Phi cận Sahara, ít liên quan đến chất lượng đất.

Đúng hơn, đó là hệ quả của cơ cấu sở hữu đất đai và các ưu đãi được tạo ra cho nông dân bởi chính phủ và các tổ chức nơi họ sinh sống. Chúng tôi cũng sẽ chỉ ra rằng sự chênh lệch về phát triển kinh tế trên thế giới không thể được giải thích bằng sự khác biệt về năng suất nông nghiệp. Nó là do sự phổ biến không đồng đều của các công nghệ công nghiệp và sản xuất chế tạo. Nó không phải do sự khác biệt trong hoạt động nông nghiệp.

Năng suất nông nghiệp và nguồn gốc lịch sử của động thực vật

Một phiên bản có ảnh hưởng khác của giả thuyết địa lý được đưa ra bởi nhà sinh thái học và sinh học tiến hóa Jared Diamond. Ông lập luận rằng nguồn gốc của sự chênh lệch về phát triển kinh tế liên lục địa vào đầu thời kỳ hiện đại, cách đây năm trăm năm, nằm ở nguồn gốc lịch sử khác nhau của các loài động thực vật, điều này sau đó đã ảnh hưởng đến năng suất nông nghiệp.

Ở một số nơi, chẳng hạn như vùng Lưỡi Liềm Màu Mỡ (Fertile Crescent, bao gồm một phần Iraq, Syria, Palestine, Ai-Cập hiện nay) ở Trung Đông hiện đại, có một số lượng lớn các loài có thể được con người thuần hóa mà những nơi khác, chẳng hạn như châu Mỹ, không có. Việc có nhiều loài có khả năng bị thuần hóa đã khiến các xã hội chuyển đổi từ lối sống săn bắt sang chăn nuôi, trồng trọt.

Kết quả là, nông nghiệp phát triển sớm hơn ở vùng Lưỡi Liềm Màu Mỡ so với châu Mỹ. Mật độ dân số tăng lên, cho phép chuyên môn hóa lao động, thương mại, đô thị hóa và phát triển chính trị. Điều quan trọng là ở những nơi mà nông nghiệp chiếm ưu thế, đổi mới công nghệ diễn ra nhanh hơn nhiều so với những nơi khác trên thế giới. Do đó, theo Diamond, điều kiện tự nhiên khác nhau về các loài động vật và thực vật đã tạo ra cường độ canh tác khác nhau, dẫn đến các con đường thay đổi công nghệ và sự thịnh vượng khác nhau trên các lục địa khác nhau.

Mặc dù luận điểm của Diamond là một cách tiếp cận mạnh mẽ đối với vấn đề mà ông giải thích, nó không thể được mở rộng để giải thích sự chênh lệch về phát triển kinh tế trong thế giới hiện đại. Ví dụ, Diamond lập luận rằng người Tây Ban Nha có thể thống trị các nền văn minh châu Mỹ vì lịch sử nông nghiệp lâu đời hơn và do đó là công nghệ vượt trội. Nhưng bây giờ chúng ta cần giải thích tại sao người Mexico và người Peru đang sinh sống trên vùng đất trước đây của người Aztec và Inca lại nghèo.

Mặc dù việc tiếp cận với lúa mì, lúa mạch, và ngựa có thể khiến người Tây Ban Nha giàu có hơn người Inca, nhưng khoảng cách về thu nhập giữa hai nhóm này không lớn lắm. Thu nhập trung bình của một người Tây Ban Nha có lẽ ít hơn gấp đôi so với một công dân của Đế chế Inca. Luận điểm của Diamond ngụ ý rằng một khi người Inca đã tiếp xúc với tất cả các loài động thực vật được thuần hóa và công nghệ cao của Tây Ban Nha, họ phải nhanh chóng đạt được mức sống của nhóm này. Tuy nhiên, không có gì tương tự vậy xảy ra.

Ngược lại, trong thế kỷ 19 và 20, khoảng cách thu nhập lớn hơn nhiều giữa Tây Ban Nha và Peru đã xuất hiện. Ngày nay, nhìn chung, người Tây Ban Nha giàu hơn 6 lần so với người Peru. Khoảng cách thu nhập này có mối liên hệ chặt chẽ với việc phổ biến không đồng đều các công nghệ công nghiệp hiện đại, nhưng điều này không liên quan nhiều đến tiềm năng thuần hóa động thực vật hoặc với sự khác biệt về năng suất nông nghiệp nội tại giữa Tây Ban Nha và Peru.

Áp dụng công nghệ

Trong khi Tây Ban Nha, mặc dù bị tụt hậu, đã áp dụng các công nghệ động cơ hơi nước, đường sắt, điện, cơ giới hóa và cơ khí, thì Peru lại không, hoặc ít nhất là làm rất chậm và không hoàn hảo. Khoảng cách công nghệ này vẫn tồn tại cho đến ngày nay và tự tái tạo trên quy mô lớn hơn khi các công nghệ mới, đặc biệt là những công nghệ liên quan đến thông tin, thúc đẩy sự phát triển hơn nữa ở nhiều quốc gia phát triển và một số quốc gia đang phát triển nhanh chóng.

Lập luận của Diamond không cho chúng ta biết lý do tại sao những công nghệ quan trọng này không lan tỏa và cân bằng thu nhập trên toàn thế giới và không giải thích tại sao nửa phía bắc của Nogales lại giàu hơn nhiều so với thành phố song sinh của nó ở phía nam của hàng rào biên giới, mặc dù cả hai đều là một phần của cùng một nền văn minh cách đây năm trăm năm.

Câu chuyện của Nogales làm nổi bật một vấn đề lớn khác trong việc sử dụng luận điểm của Diamond: như chúng ta đã thấy, bất kể những hạn chế của đế chế Inca và Aztec vào năm 1532, Peru và Mexico chắc chắn là thịnh vượng hơn so với những khu vực của châu Mỹ đã trở thành Hoa Kỳ và Canada. Bắc Mỹ trở nên thịnh vượng hơn chính vì nó nhiệt tình áp dụng các công nghệ và tiến bộ của Cách mạng Công nghiệp. Dân chúng trở nên có trình độ hơn và các tuyến đường sắt trải dài khắp vùng Đồng Bằng Rộng Lớn trái ngược hoàn toàn với những gì đã xảy ra ở Nam Mỹ. Điều này không thể được giải thích bằng cách chỉ ra sự khác biệt về tài nguyên địa lý của Bắc và Nam Mỹ, vốn ưu đãi cho Nam Mỹ.

Chênh lệch về phát triển kinh tế trong thế giới hiện đại phần lớn là kết quả của việc phổ biến và áp dụng công nghệ không đồng đều, và luận luận của Diamond thực sự bao gồm những luận điểm quan trọng về điều này. Ví dụ, ông cho rằng, rằng định hướng đông-tây của lục địa Âu-Á cho phép cây trồng, vật nuôi và những đổi mới lan rộng từ vùng Lưỡi liềm Màu Mỡ (Fertile Crescent) sang Tây Âu, trong khi hướng bắc-nam của châu Mỹ là lý do tại sao các hệ thống chữ viết, được tạo ra ở Mexico, đã không lan sang rặng Andes hoặc Bắc Mỹ.

Tuy nhiên, định hướng của các lục địa không thể đưa ra lời giải thích cho sự chênh lệch về phát triển kinh tế trên thế giới ngày nay. Hãy xem xét Châu Phi. Mặc dù sa mạc Sahara đã tạo ra một rào cản đáng kể đối với sự di chuyển của hàng hóa và ý tưởng từ phía bắc sang châu Phi cận Sahara, nhưng điều này không phải là không thể vượt qua.

Người Bồ Đào Nha, và sau đó là những người châu Âu khác, đi thuyền vòng quanh bờ biển và loại bỏ sự khác biệt về kiến ​​thức vào thời điểm mà khoảng cách về thu nhập là rất nhỏ so với hiện nay. Kể từ đó, châu Phi không những đã không theo kịp châu Âu; ngược lại, hiện nay khoảng cách thu nhập giữa hầu hết các nước châu Phi và châu Âu còn lớn hơn nhiều.

Cũng cần phải nói rõ rằng lập luận của Diamond, về chênh lệch về phát triển kinh tế giữa các lục địa, không có khả năng giải thích tốt sự khác biệt trong các lục địa — một phần thiết yếu của tình trạng chênh lệch về phát triển kinh tế trong thế giới hiện đại. Ví dụ: trong khi định hướng của vùng đất Á-Âu có thể giải thích cách nước Anh quản lý để thu lợi từ những đổi mới của Trung Đông mà không cần phải phát minh lại chúng, nhưng điều đó không giải thích tại sao Cách mạng Công nghiệp xảy ra ở Anh chứ không phải là Moldova. Ngoài ra, như Diamond chỉ ra, Trung Quốc và Ấn Độ được hưởng lợi rất nhiều từ hệ động vật và thực vật rất phong phú, và từ định hướng Âu-Á. Nhưng hầu hết những người nghèo trên thế giới ngày nay đều ở hai quốc gia đó.

Không lý giải được bằng yếu tố địa lý

Trên thực tế, cách tốt nhất để xem xét lập luận của Diamond là dựa trên các biến giải thích của chính ông ấy. Dữ liệu về sự phân bố của Sus scrofa, tổ tiên của lợn hiện đại và aurochs, tổ tiên của bò hiện đại cho thấy cả hai loài đều phân bố rộng rãi khắp Âu-Á và thậm chí cả Bắc Phi. Dữ liệu cũng cho thấy sự phân bố của một số tổ tiên hoang dã của cây trồng thuần hóa hiện đại, chẳng hạn như Oryza sativa, tổ tiên của lúa trồng ở châu Á, và tổ tiên của lúa mì và lúa mạch hiện đại.

Nó chứng tỏ rằng tổ tiên hoang dã của cây lúa đã có mặt rộng rãi trên khắp Nam và Đông Nam Á, trong khi tổ tiên của lúa mạch và lúa mì phân bố dọc theo một vòng cung dài từ Cận Đông, đến Iran và đến Afghanistan và cụm “stans” (Turkmenistan, Tajikistan và Krgyzistan). Các loài tổ tiên này có mặt ở phần lớn Âu-Á. Nhưng sự phân bố rộng rãi của chúng cho thấy rằng sự chênh lệch về phát triển kinh tế trong khu vực Âu-Á không thể được giải thích bằng một lý thuyết dựa trên sự phổ biến của các loài động thực vật.

Giả thuyết địa lý không chỉ vô ích trong việc giải thích nguồn gốc của sự thịnh vượng trong suốt lịch sử, mà còn không thể giải thích cho tình trạng chênh lệch về kinh tế hiện nay trên thế giới. Người ta có thể cãi rằng bất kỳ mô hình tồn tại lâu dài nào, chẳng hạn như hệ thống phân cấp thu nhập giữa Nam và Bắc Mỹ hoặc sự khác biệt rõ ràng và lâu dài giữa châu Âu và Trung Đông, đều có thể được giải thích bằng những khác biệt địa lý không thay đổi. Nhưng sự thực không như vậy. Chúng tôi đã thấy rằng các mô hình ở châu Mỹ rất ít có khả năng bị chi phối bởi các yếu tố địa lý.

Trước năm 1492, các nền văn minh ở thung lũng trung tâm của Mexico, Trung Mỹ và dãy Andes có công nghệ và mức sống vượt trội so với Bắc Mỹ hoặc những nơi như Argentina và Chile. Trong khi các yếu tố địa lý vẫn không đổi, các thể chế do thực dân châu Âu áp đặt đã tạo ra một “sự đảo ngược của vận may”.

Địa lý cũng khó có thể giải thích sự nghèo đói của Trung Đông vì những lý do tương tự. Thực sự, Trung Đông dẫn đầu thế giới trong Cách mạng Đồ đá mới, và những thị trấn đầu tiên phát triển ở Iraq hiện đại. Sắt lần đầu tiên được nấu chảy ở Thổ Nhĩ Kỳ, và vào cuối thời Trung cổ, Trung Đông đã phát triển về mặt công nghệ. Không phải tính chất địa lý của Trung Đông đã làm cho Cách mạng Đồ đá mới phát triển mạnh mẽ ở khu vực đó, và chúng cũng không phải là yếu tố đã khiến Trung Đông trở nên nghèo nàn. Thay vào đó, chính sự mở rộng và củng cố của Đế chế Ottoman, và chính di sản thể chế của đế chế này đã khiến Trung Đông trở nên nghèo khó ngày nay.

Cuối cùng, các yếu tố địa lý không chỉ vô ích trong việc giải thích không chỉ sự khác biệt mà chúng ta thấy ở các khu vực khác nhau trên thế giới ngày nay mà còn không thể giải thích tại sao nhiều quốc gia như Nhật Bản hoặc Trung Quốc trì trệ trong thời gian dài và sau đó bắt đầu một quá trình tăng trưởng nhanh chóng. Chúng ta cần một lý thuyết khác tốt hơn.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.