2267. Cách nhìn và xử sự với “thế giới tư bản”: Trung Quốc nay không như Liên Xô xưa

THE NATIONAL INTEREST by Paul Heer – March 1, 2021

Ba Sàm lược dịch

Trong khi Kennan nhận xét rằng “Moscow coi Liên hiệp quốc (LHQ) không phải là cơ chế cho một xã hội toàn thế giới lâu dài và ổn định, được thành lập dựa trên lợi ích chung và mục tiêu của tất cả các quốc gia,” thì Bắc Kinh ngày nay trên thực tế coi LHQ là một cơ chế như vậy – mặc dù với một tầm nhìn hơi khác so với hầu hết các cường quốc phương Tây về một “xã hội toàn thế giới được thành lập dựa trên lợi ích chung” sẽ như thế nào.

Tuần trước đánh dấu kỷ niệm lần thứ bảy mươi lăm ra đời “Bức điện dài” của George Kennan, bài luận dài năm nghìn chữ mà ông viết từ Tòa đại sứ Hoa Kỳ ở Moscow vào tháng 2 năm 1946, giải thích tư duy chiến lược của Liên Xô và nó đã trở thành nền tảng trí tuệ cho chiến lược “sự ngăn chặn” của Hoa Kỳ. Hôm nay, phân tích của Kennan trong “Bức điện dài” đang được viện dẫn làm cơ sở để đề ra các chiến lược mới của Hoa Kỳ đối với Trung Quốc. Nhưng để tránh một cuộc chiến tranh lạnh mới, điều tối quan trọng là phải hiểu sự khác biệt giữa Liên Xô năm 1946 và Trung Quốc ngày nay.

Sự khác biệt quan trọng nhất nảy sinh từ tiền đề trung tâm bức điện của Kennan: rằng Liên Xô thấy mình đang sống “trong ‘vòng vây của chủ nghĩa tư bản’ đối nghịch, mà về lâu dài là không thể có sự chung sống hòa bình vĩnh viễn … [hoặc] sự thỏa hiệp tạm thời (modus vivendi).” Người Liên Xô còn tin rằng “thế giới tư bản” bị “bủa vây bởi những xung đột nội bộ” mà “không thể giải quyết bằng các biện pháp thỏa hiệp hòa bình” và “chắc chắn sẽ phát sinh chiến tranh”.

Các nhà lãnh đạo Trung Quốc ngày nay không tin vào điều đó. Họ đang tìm kiếm sự chung sống hòa bình và thỏa hiệp tạm thời với phần còn lại của thế giới; tương tác rộng rãi với — và được cho là một phần của— “thế giới tư bản”; kết hợp nhiều yếu tố của chủ nghĩa tư bản vào hệ thống của chính họ; và không dự đoán rằng “thế giới tư bản” sẽ tự hủy diệt qua các cuộc chiến tranh giữa các giai đoạn. (Đó là một câu hỏi riêng, rằng liệu bản thân “thế giới tư bản” có đánh giá rằng nó có thể chung sống hòa bình với Trung Quốc Cộng sản hay không.)

Tuy nhiên, có những điểm tương đồng cơ bản trong cách tiếp cận. Kennan viết rằng Moscow sẽ làm mọi thứ có thể để “nâng cao sức mạnh tương đối của Liên Xô như một nhân tố trong môi trường quốc tế” và “giảm bớt sức mạnh và ảnh hưởng, nói chung cũng như cá nhân, của các cường quốc tư bản”. Hơn nữa, các nỗ lực của Liên Xô sẽ “hướng tới việc đào sâu và khai thác những khác biệt và xung đột giữa các cường quốc tư bản”. Bắc Kinh rõ ràng đang tìm cách nâng cao sức mạnh tương đối của Trung Quốc trên thế giới bằng cái giá mà các cường quốc đối thủ phải trả. Nó tìm cách khai thác sự khác biệt và xung đột giữa các quyền lực đó, nếu và khi nó thúc đẩy mục tiêu đó.

Một trong những lĩnh vực thú vị hơn để so sánh là mô tả đặc điểm của Kennan về tư duy chiến lược của các nhà lãnh đạo Liên Xô. Ông bắt đầu bằng cách lưu ý rằng nó “không đại diện cho cách nhìn tự nhiên của người dân Nga”, những người “nói chung là thân thiện với thế giới bên ngoài, háo hức trải nghiệm nó. . . và mong muốn hơn hết là được sống trong hòa bình và tận hưởng thành quả lao động của chính mình”. Ngược lại, Kennan nhận xét, “đường lối đảng của Liên Xô chỉ thể hiện luận điểm mà bộ máy tuyên truyền chính thức đưa ra, với kỹ năng và sự bền bỉ tuyệt vời”. Tất cả những nhận xét này đều áp dụng cho Trung Quốc ngày nay: những gì do bộ máy tuyên truyền của Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) tạo ra không phải lúc nào cũng phản ánh chính xác nguyện vọng của người dân Trung Quốc.

 Ở một trong những hiểu biết nổi tiếng nhất của mình, Kennan đã cho rằng thế giới quan của người Liên Xô chủ yếu là “cảm giác bất an theo bản năng và truyền thống của người Nga” dựa trên một phần “nỗi sợ hãi về những xã hội có năng lực hơn, quyền lực hơn, có tổ chức cao hơn” ở phương Tây. “Nhưng kiểu bất an thứ hai này là thứ gây ảnh hưởng đến các nhà cầm quyền Nga hơn là với người dân Nga” – tức là các nhà cầm quyền Nga luôn “lo sợ điều gì sẽ xảy ra nếu người dân Nga biết được sự thật về thế giới bên ngoài đó, hoặc nếu người nước ngoài biết được sự thật về thế giới bên trong này.

Đúng là Trung Quốc đã phát triển “cảm giác bất an theo bản năng” tương tự vì lịch sử bất ổn và bạo lực lâu dài, cả hai đều tự gây ra và bị áp đặt bởi các thế lực nước ngoài. Nhưng điều này đã làm khổ người dân Trung Quốc cũng như các nhà cầm quyền Trung Quốc. Tuy nhiên, cũng đúng là các nhà lãnh đạo Trung Quốc rất quan tâm đến những gì người Trung Quốc học được từ phần còn lại của thế giới.

Hầu hết những nhận xét của Kennan về vai trò của chủ nghĩa Mác đối với nước Nga Xô Viết đều có thể áp dụng được cho ĐCSTQ: “Chỉ ở vùng đất [như vậy], chưa từng biết đến một láng giềng thân thiện hay thực sự có bất kỳ sự cân bằng khoan dung nào giữa các thế lực chính trị riêng rẽ, kể cả trong nước hay quốc tế, một học thuyết mới có thể phát triển mạnh.” Đối với Nga lúc bấy giờ và Trung Quốc bây giờ, trong giáo điều của chủ nghĩa Mác, các nhà lãnh đạo Cộng sản “tìm thấy sự biện minh cho nỗi sợ hãi bản năng của họ đối với thế giới bên ngoài, cho chế độ độc tài mà họ không biết cách cai trị, [và] cho những tàn ác mà họ không dám gây ra. ” Và “ngày nay họ không thể phân phát nó. Đó là một cái “lá sung” (fig leaf  – nhằm che đậy điều xấu hổ) để thể hiện sự tôn trọng về đạo đức và trí tuệ của họ. Đây là lý do tại sao các mục đích của Liên Xô [và ngày nay của ĐCSTQ] phải luôn được trang trọng che đậy trong cái bẫy của chủ nghĩa Mác, và tại sao không ai nên đánh giá thấp tầm quan trọng của giáo điều trong các vấn đề của Liên Xô [và ĐCSTQ].” Nhưng điều quan trọng cần nhấn mạnh là chủ nghĩa Marx phần lớn vẫn là chiếc “lá sung” ở Trung Quốc ngày nay; không thực sự cần thiết phải viện dẫn nó để giải thích hành vi quốc tế của Trung Quốc.

Trong phác thảo của Kennan về các chính sách mà Liên Xô sẽ theo đuổi trên cơ sở những niềm tin này, nhiều thứ tương tự như những gì mà các nhà lãnh đạo ĐCSTQ đang tuân theo ngày nay, nhưng có nhiều khác biệt rõ ràng – bởi dựa trên những cơ sở và niềm tin khác nhau của họ. Một số yếu tố trong chiến lược của Liên Xô tương đồng với Trung Quốc, chẳng hạn như “chính sách nội bộ nhằm tăng cường sức mạnh và uy tín của nhà nước Xô viết về mọi mặt.” Chiến lược đó cũng xoay quanh việc “tiếp tục giữ bí mật về các vấn đề nội bộ, được thiết kế để che giấu những điểm yếu và giữ chân đối thủ trong bóng tối”, tham gia vào các tổ chức quốc tế nơi có “cơ hội mở rộng quyền lực của Liên Xô hoặc kìm hãm hoặc làm suy yếu quyền lực của kẻ khác” và can dự vào các quốc gia khác có biểu hiện “khả năng phản đối mạnh mẽ các trung tâm quyền lực của phương Tây.

Mặt khác, Bắc Kinh rõ ràng không theo mô hình của Liên Xô trong “các vấn đề kinh tế quốc tế”, nơi mà chính sách sẽ bị “chi phối bởi việc theo đuổi chế độ chuyên chế”. Và trong khi Kennan nhận xét rằng “Moscow coi LHQ không phải là cơ chế cho một xã hội toàn thế giới ổn định và lâu dài, được thành lập dựa trên lợi ích chung và mục tiêu của tất cả các quốc gia,” thì Bắc Kinh ngày nay trên thực tế lại coi LHQ là một cơ chế như vậy – mặc dù với một tầm nhìn hơi khác so với hầu hết các cường quốc phương Tây về một “xã hội toàn thế giới được thành lập dựa trên lợi ích chung” sẽ như thế nào.

Kennan đã liệt kê ra một số hoạt động mà Liên Xô sẽ theo đuổi ở “cấp độ không chính thức” – về mặt cơ bản là trong lĩnh vực hoạt động gây ảnh hưởng, cả công khai và bí mật. Ở đây, người Trung Quốc cũng đang tuân theo các hoạt động tương tự ở nhiều khía cạnh. Họ đang nhắm mục tiêu hoặc nuôi dưỡng nhiều thành phần khác nhau trong các tổ chức chính trị, xã hội, văn hóa và truyền thông quốc gia và quốc tế “có thể bị chi phối hoặc ảnh hưởng bởi sự thâm nhập đó”. Trong những nỗ lực này, ở một mức độ nào đó, Trung Quốc đang tìm cách “làm suy yếu tiềm năng chính trị và chiến lược chung của các cường quốc phương Tây lớn” – ít nhất là tiềm năng của họ trong việc thách thức lợi ích và an ninh của Trung Quốc.

Nhưng Bắc Kinh – không giống như Liên Xô – không tìm cách làm suy yếu hoặc phá hủy nền văn minh phương Tây theo cách mà Kennan dự đoán người Nga sẽ làm. Theo quan điểm của ông, các điệp viên và đặc vụ Liên Xô sẽ tìm cách “làm gia tăng tình trạng bất ổn xã hội và công nghiệp. . . kích thích mọi hình thức mất đoàn kết. . . [và], như một quy luật, hướng tới việc tiêu diệt mọi hình thức độc lập cá nhân, kinh tế, chính trị hoặc đạo đức.” Mặc dù ở một mức độ nào đó, Trung Quốc sẽ cố gắng “làm cho các cường quốc phương Tây chống lại nhau” và làm suy yếu “bất kỳ hình thức thống nhất hoặc gắn kết nào giữa các [quốc gia] khác mà từ đó [Trung Quốc] có thể bị loại trừ,” nhưng Bắc Kinh không thực sự có mục tiêu tuyệt đối như Kennan cho rằng Matxcơva: “Nhìn chung, mọi nỗ lực của Liên Xô trên bình diện quốc tế không chính thức sẽ là tiêu cực và có tính chất hủy diệt, được thiết kế để tiêu diệt các nguồn sức mạnh nằm ngoài tầm kiểm soát của Liên Xô”.

Kennan đã đưa ra một số nhận xét tóm tắt về Liên Xô, ông viết: “Sức mạnh của Liên Xô”, “không chấp nhận rủi ro không cần thiết” và “rất nhạy cảm với logic của vũ lực. Vì lý do này, nó có thể dễ dàng rút lui khi gặp phải kháng cự mạnh ở bất kỳ thời điểm nào ”. Logic này có thể không áp dụng cho Bắc Kinh ngày nay, bởi vì các nhà lãnh đạo Trung Quốc dường như tính toán rằng cán cân quyền lực và đòn bẩy đang chuyển dịch theo hướng có lợi cho họ.

Kennan đánh giá vào năm 1946 rằng “Liên Xô cho đến nay vẫn là lực lượng yếu hơn.” Nhưng không thể dễ dàng nói về Trung Quốc như vậy vào năm 2021. Hơn nữa, trong khi Kennan nhận xét rằng “tất cả các tuyên truyền của Liên Xô bên ngoài lĩnh vực an ninh của họ về cơ bản là tiêu cực và phá hoại” và “do đó tương đối dễ chống lại”, thì tuyên truyền của Trung Quốc đã ghi điểm ở những năm gần đây vì sự rối loạn chức năng của Hoa Kỳ và sự thành công tương đối của mô hình quản trị và phát triển kinh tế của Trung Quốc.

Kennan kết thúc Bức điện dài với hai khuyến nghị về những gì Hoa Kỳ cần để đối đầu với thách thức của Liên Xô. Cả hai rõ ràng đều áp dụng được vào cuộc cạnh tranh của Hoa Kỳ với Trung Quốc.

Đầu tiên là nhu cầu “nắm bắt và nhận ra nó là gì, bản chất của hành động mà chúng ta đang đối phó” và thấy rằng “công chúng của chúng ta được giáo dục về thực tế của [tình huống].” Ngày nay, điều đặc biệt quan trọng là không được phóng đại bản chất và phạm vi của các ý định và tham vọng của Trung Quốc. Kennan nhận xét rằng “ngày nay nếu người dân của chúng ta hiểu rõ hơn về thực tế của tình trạng này, thì chủ nghĩa chống Soviet ở nước ta sẽ ít cuồng loạn hơn.” Điều tương tự cũng áp dụng đối với Trung Quốc, nhưng không phải vì Trung Quốc tương đối yếu như Liên Xô cho là như vậy, hay vì vai trò của Hoa Kỳ ở Nga“ nhỏ đáng kể.

Giống như khuyến nghị đầu tiên của ông, đề xuất thứ hai của Kennan ngày nay được áp dụng nhiều hơn so với năm 1946: “Phần lớn phụ thuộc vào sức khỏe và nghị lực của xã hội chúng ta. . . . Mọi biện pháp can đảm và quyết liệt để giải quyết các vấn đề nội tại của xã hội chúng ta, để nâng cao lòng tự tin, kỷ luật, nhuệ khí và tinh thần cộng đồng của người dân chúng ta, đều là một chiến thắng ngoại giao trước Moscow”. Và được như vậy thì họ cũng sẽ cự địch lại được Bắc Kinh.

Paul Heer là một thành viên xuất sắc tại  Center for the National Interest và là thành viên cao cấp không thường trú tại Chicago Council on Global Affairs. Ông từng là Nhân viên Cơ quan Tình báo Quốc gia về Đông Á từ năm 2007 đến năm 2015. Ông là tác giả của cuốn Mr. X and the Pacific: George F. Kennan and American Policy in East Asia.


Liên quan:

8 comments

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.