2340. Nguyễn Huy Thiệp: “Cây viết trong tay Thượng đế”; Giữa Chekhov và Carver

Đôi lời: Tuổi trẻ Cuối tuần, xứng đáng là tờ tuần báo-tạp chí số một VN, trong ấn bản số 11-2021 có liền hai bài về Nguyễn Huy Thiệp qua góc nhìn của người nước ngoài, bàn nhiều đến Tướng về hưu.

Trong bài “Cây viết trong tay Thượng đế”, chỉ có một chi tiết thiếu chính xác, khi tác giả cho là Nhà văn Nguyên Ngọc đã “lục ra” và “cho đăng” Tướng về hưu. Trong Hồi ký của mình, Nhà văn Nguyên Ngọc đã làm rõ việc này, nguyên văn:

Lúc này tôi đang nằm bệnh viện 108 vì cần một giải phẫu nhẹ ở trực tràng. Chị Thiếu Mai trong Ban Biên tập vào thăm và mang truyện của Nguyễn Huy Thiệp vào hỏi ý kiến tôi. Tôi chưa có quyết định chính thức làm Tổng Biên tập, chưa có quyền gì. Tôi chỉ nói: – Nếu tôi làm thì tôi đăng ngay. Lúc này anh Võ Văn Trực, Phó Tổng Biên tập, là Bí thư chi bộ. Nhưng vụ đăng Tướng về hưu có công lớn của Ngô Ngọc Bội, Trưởng ban Văn của báo. Bế Kiến Quốc cũng rất hăng hái hùn vào …

Cũng cần nói thêm chi tiết ít người biết, Tướng về hưu không phải là truyện ngắn đầu tiên được đăng trên Văn nghệ.

Trước đó một năm, đã có Cô Mị (số 18, 03/05/1986); rồi rải rác cho tới khi có Tướng về hưuVết trượt (số 39, 27/09/1986); loạt truyện ngắn trong Những chuyện kể bất tận của Thung lũng Hua Tát (số 3-4 Tết, 17/02/1987); và đáng chú ý là Huyền thoại phố phường (số 11, 14/04/1987).

Ba Sàm

“Cây viết trong tay Thượng đế”

Tuổi trẻ Cuối tuần

JULIAN HUESMANN (Đức) 26/3/2021 

TTCT – Hầu như không một ai trong lĩnh vực Việt Nam học, thậm chí là nghiên cứu Đông Nam Á, mà lại chưa nghe tên Nguyễn Huy Thiệp.

 Lần đầu tiên tôi được tiếp xúc với các tác phẩm của ông là trong một lớp đại học ở Đức, nơi truyện ngắn thành công nhất của ông – Tướng về hưu (tựa tiếng Anh: The General Retires) – được chọn làm tác phẩm bắt buộc phải đọc.

 Một tuyển tập truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp bằng tiếng Anh, với truyện Sang sông được đặt tên bìa. -Ảnh: BiblioVault

Tác phẩm đó nổi tiếng bởi nó sẽ khiến bất kỳ độc giả cẩn thận nào cũng phải câm lặng ở một thời điểm nào đấy trong khi đọc. Tôi còn nhớ rất kỹ có những dòng tôi đã phải đọc đi đọc lại hai ba lần để chắc chắn mình không hiểu sai, chẳng hạn như “Sao không cho vào máy xát?”. 

Tướng về hưu và những truyện ngắn khác thành công tới mức chúng đã được dịch ra nhiều thứ tiếng, tiếng Pháp là Un general à la retraire (1989), tiếng Anh The General Retires (1993) và cả tiếng Đức Der pensionierte General (2009).

Phong cách viết của Nguyễn Huy Thiệp gây sửng sốt bởi sức mạnh của những câu cực kỳ ngắn, điều khiến tác phẩm của ông thật ra trở nên khó đọc hơn. Tôi có cảm giác những câu đó nhắm tới việc lột tả hiện thực như nó là mà không cần tới những từ ngữ văn chương bóng bẩy.

Ở đây, chúng phản ảnh sự thật trần trụi và giọng kể lãnh đạm tới khắc kỷ của người kể, bất chấp những cảnh tượng bi kịch đang đập vào mắt, chẳng hạn như khi người kể tả lại đám tang của mẹ mình: “Tôi thấy cô đơn quá. Các con tôi cũng cô đơn. Cả đám đánh bạc, cả cha tôi nữa”. (Trong một phỏng vấn nhiều năm sau, Nguyễn Huy Thiệp tiết lộ: “Đám tang trong truyện y hệt như đám tang mẹ tôi”).

Nếu có thứ nghệ thuật nào mà Nguyễn Huy Thiệp đã trở nên là một bậc thầy thì đó chính là nghệ thuật bọc sự phê phán cay nghiệt với những thất bại đạo đức và thực tại khốn cùng trong xã hội mà ông biết quá rõ một cách tinh tế vào trong những cuộc đối thoại bình thường. 

Như trước đám tang, Mi hỏi mọi người “Sao lại cho tiền vào miệng bà?” thì Vi đáp: “Con hiểu đấy. Đời người cần không biết bao nhiêu là tiền. Chết cũng cần”.

Ta không thể đọc Tướng về hưu mà không dừng lại để “tiêu hóa” những lặng lẽ ngột ngạt trong đó. Và điều này càng đúng hơn khi ta biết sự khác biệt của Nguyễn Huy Thiệp so với bối cảnh chung của văn học Việt Nam thời kỳ bấy giờ. 

Rõ ràng Nguyễn Huy Thiệp đã thiết lập một tiêu chuẩn viết mới sẽ trở thành cột mốc quan trọng trong lịch sử văn học Việt Nam. Cũng không thể chối cãi là những nhà văn Việt Nam không thể quay về với lối viết cũ nữa sau Tướng về hưu.

Dù Tướng về hưu nổi tiếng nhất ở Việt Nam cũng như quốc tế, Nguyễn Huy Thiệp còn thể hiện bản lĩnh của ông trong những truyện ngắn khác. Một truyện như thế là Sang sông

Cũng với phong cách như Tướng về hưu, truyện ngắn này vẽ ra bức tranh một xã hội không thể nói là bình thường, khi ông thầy giáo trên con đò nói với nhà sư: “Con người chạy theo dục tình, tiền bạc, danh vọng hão huyền” và “đâu đâu cũng thấy toàn là súc vật. Mọi sự thảy súc vật hết”. 

Thật chân xác làm sao và thật mỉa mai làm sao khi ngay cả nhà sư cũng không thể cưỡng lại ngước nhìn chiếc bình cổ, “trong ánh nhìn lóe lên một tia sáng thậm chí giống hệt dục vọng”.

Chúng ta phải thành thật với bản thân và với nhau. Không con người nào là hoàn hảo và do đó không có cái gọi là xã hội hoàn hảo. Thất bại vốn thuộc về bản thể con người, giống như thiên tài văn chương Đức Johann Wolfgang von Goethe từng viết “Es irrt der Mensch solang er strebt” (Chừng nào con người còn ham muốn một điều chi, hắn ta còn sai lầm).

Hồi năm 1987, nhà văn Nguyên Ngọc, người đã lục ra Tướng về hưu trong chồng tác phẩm bị lãng quên rồi cho đăng trên báo Văn nghệ, từng đưa ra danh sách những điều một nhà văn cần, bao gồm “tài năng “trời cho”, sự trải nghiệm hay “vốn sống” và cuối cùng là một nền tảng văn hóa và triết học mà “nhân loại và anh ta có được””. 

Danh sách đó cũng là những gì đã giúp những Victor Hugo, Hermann Hesse và Kahlil Gibran của thế giới này tạo ra thứ văn chương đẹp đẽ, đạo đức và đầy cảm động. Họ thực sự đứng trên một nền tảng văn hóa và triết lý sâu đậm. 

Nguyễn Huy Thiệp cũng có nền tảng đó, bất chấp quan điểm tuyệt vọng trong tác phẩm của ông khiến ông có vẻ như là một phản đề với tất cả văn chương đi trước. 

Tác phẩm của ông thường có nồng độ văn hóa quần chúng Việt Nam sâu sắc, nhưng cá nhân tôi đã lưu ý thấy việc ông lồng vào những trang viết của mình rất nhiều tư tưởng Phật giáo lẫn Nietzsche, Goethe và những tác gia và nhà tư tưởng Tây phương khác qua lời những nhân vật của mình.

Nhiệm vụ của nhà văn thế kỷ 21 không còn là viết lên những trang đẹp đẽ và lúc nào cũng hòa hợp với ý niệm đạo đức hiện thời. Những tác giả lỗi lạc như Hermann Hesse đã chứng tỏ rằng nhà văn có thể viết nên thứ văn chương đẹp đến choáng ngợp trong khi giữ lấy những tín điều đạo đức riêng mình thừa nhận, dù đa số có thể không chia sẻ. 

Nhưng Nguyễn Huy Thiệp rõ ràng có một phong cách khác. Theo ý tôi, giá trị tác phẩm của ông không chỉ nằm ở việc phá luật và vượt rào, đập tan những luật lệ thông thường của văn chương đương đại. 

Dù tôi thấy một thái độ tuyệt vọng đắng cay và châm biếm chua xót trong các truyện ngắn của ông, tôi vẫn tin rằng khía cạnh đạo đức là điều không hề thiếu trong những tác phẩm đấy. 

Nguyễn Huy Thiệp gìn giữ đạo đức xã hội bằng cách đặt độc giả đối diện với những thực tại trần trụi. Ông cho người đọc thấy họ còn những khoảng trống nào trong tâm khảm, dù đôi khi bằng những cách thức tàn bạo.

Một khi đã (buộc phải) nhận ra, mỗi cá nhân và xã hội sau đó sẽ phải tự tư nghiệm về chính mình và những vấn đề của mình. Còn điều gì vinh danh ông và di sản của ông lớn lao cho bằng ít ra là chúng ta thôi nhắm mắt làm ngơ trước những vấn đề của chính chúng ta? ■

H. MINH (dịch)


Nguyễn Huy Thiệp: Giữa Chekhov và Carver

Tuổi trẻ Cuối tuần

CAMERON SHINGLETON (Úc) 27/3/2021

TTCT – Trong nhiều bước tôi đã đi trên con đường tìm hiểu văn hóa Việt Nam với tư cách một người nước ngoài, một trong những bước khó khăn là đọc truyện ngắn nổi tiếng của Nguyễn Huy Thiệp – Tướng về hưu. Tôi đã đọc lại truyện này sau khi nghe tin nhà văn qua đời.

Nói rằng truyện đấy xứng đáng được đọc lại, cả vì bản thân nó và vì nó là cánh cổng mở vào những truyện ngắn khác của ông, sẽ là chưa đánh giá đúng tầm mức của nó. Đọc Nguyễn Huy Thiệp ở đẳng cấp cao nhất của ông cũng tức là đọc một nhà văn Việt Nam xứng đáng được cả thế giới chú ý.

Nguyễn Huy Thiệp tại nhà riêng của ông tại làng Cò, tháng 8-1987. -Ảnh tư liệu của nhà báo Nguyễn Trọng Chức.

Trong khi chìm đắm trong văn hóa, ngôn ngữ miền Bắc Việt Nam và xử lý những chất liệu chắc chắn là ngổn ngang với tâm thần Việt Nam (trở thành kinh điển trong Tướng về hưu là tâm thần đó 30 năm sau cuộc chiến), chủ đề và giọng văn của Nguyễn Huy Thiệp khiến ông dễ tiếp cận với độc giả thuộc những xuất thân hoàn toàn khác nhau.

Độc giả phương Tây và Việt Nam đã đọc Chekhov sẽ nhận ra tầm mắt nhân văn chiếu khắp một phòng trưng bày đủ kiểu nhân vật khác nhau. 

Những độc giả của Raymond Carver sẽ tìm thấy một nhà văn đang dùng chiếc rìu chẻ nhỏ những khúc gỗ đặc của ngôn ngữ và suy nghĩ thường nhật bình dị. 

Bất kỳ ai quen thuộc với những tác phẩm cơ bản và mô thức tư duy của chủ nghĩa hiện sinh sẽ tìm thấy ở Nguyễn Huy Thiệp cách bài trí để khám phá những chiều sâu bất an nhất trong sự hiện tồn của con người, một việc mà ông đã làm chẳng chút ồn ào.

Chính điểm cuối cùng đó lại khiến tôi ngỡ ngàng khi đọc lại Tướng về hưu mới đây. Đọc Nguyễn Huy Thiệp nhiều xúc động chính xác vì năng lực hạ thấp vấn đề của ông, việc ông tránh phát ra những tín hiệu cảm xúc lớn hay những diễn biết cốt truyện kịch tính, vì ông từ chối đứng ra làm người phán xét (hay thậm chí là cho độc giả một cơ hội để phán xét) nhân vật của ông. 

Ngay cả những hình ảnh tàn nhẫn, tục tằn hay toan tính nhất về những nhân vật đó vẫn không bao giờ xóa đi được nỗi cảm thông của nhà văn. Đôi khi chính các nhân vật của ông cũng bị đẩy tới những cùng cực để phải nhìn thấy bên dưới bề mặt cuộc đời, vào những chiều sâu tăm tối hơn.

Những người hùng và người kể chuyện của ông đầy ngờ vực và bị ám ảnh bởi những bóng ma như nhau. Và không ai thể hiện rõ điều đó hơn vị tướng về hưu trung tâm của truyện ngắn Tướng về hưu. Trong đời sống nhỏ bé của làng quê, vị tư lệnh ngày nào trở thành một nhân vật có phần lố bịch và ông biết điều đó.

Sự tài tình của Nguyễn Huy Thiệp chính là ở việc thể hiện sự tự ý thức của “con người vĩ đại” đã trở nên lố bịch kia – ở sự tương đối hóa cảm nhận vĩ đại, nhân văn hóa nó, khiến nó lại càng sinh động hơn khi dần làm lộ ra cho chúng ta những cái bóng vẫn còn ám ảnh nó ở phần nền.

Trong một khoảnh khắc điển hình của Nguyễn Huy Thiệp mà những suy nghĩ đen tối thoát ra thật súc tích từ những nhân vật ta không ngờ (một cách hoàn toàn thuyết phục), ta nghe vị tướng thốt lên: “Đàn ông thằng nào có tâm thì nhục. Tâm càng lớn càng nhục”. 

Vài trang sau thì ông đã không còn nữa. Đó là một bi kịch thật sự, nhưng chúng ta không cần nhấn mạnh thái quá từ “bi kịch” khi đọc truyện ngắn này hay bất kỳ truyện nào của Nguyễn Huy Thiệp.

Một khía cạnh khác trong sự hấp dẫn của nhà văn với độc giả nước ngoài chắc chắn là cách kể hạ thấp vấn đề và một thứ hài hước đen tối. 

Trên hết, Nguyễn Huy Thiệp là một bậc thầy của nghệ thuật hài hước hiện sinh, trớ trêu hiện sinh và cả bi kịch hiện sinh – những tình thế mà chúng ta cười không phải vì một câu đùa hay vì những sự kiện buồn cười, mà thật lạ lùng, ta đang cười khẩy vào chính cuộc đời, vào tình thế của những kẻ làm người.

Một số truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp trong “những năm hoàng kim” của ông, năm 1980 và đầu năm 1990, đã được dịch sang tiếng Anh và các thứ tiếng khác. 

Và tôi tin rằng sau khi ông qua đời, sẽ còn nhiều tác phẩm nữa được dịch. Thách thức bây giờ với các thế hệ độc giả Việt Nam trẻ là đến được với những tác phẩm đấy. Và với lớp nhà văn Việt Nam sắp tới là học từ đấy những bài học – những bài học của một nhà hài hước hiện sinh, một người quan sát cuộc đời mà rõ ràng trong đó chẳng có gì xa lạ với ông và một bậc thầy về hạ thấp cảm xúc.

Tôi tin chắc rằng còn rất lâu nữa sau khi Nguyễn Huy Thiệp đã qua đời, cả người nước ngoài lẫn người Việt Nam sẽ tiếp tục khám phá và khám phá lại “hiện tượng Nguyễn Huy Thiệp”: thứ đối thoại bằng phẳng mà lay động, thứ ngôn ngữ nói súc tích – trong đó, điều thứ hai rốt cuộc không chỉ khiến tiếng Việt khó như thế với người nước ngoài mà còn đẹp đẽ và đầy ẩn tình với chính người Việt Nam.

HẢI MINH (dịch)


Xem thêm:

  • Bàn tròn BBC trực tuyến, cùng nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên và nhà văn Thuận:

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.