3476. Vụ họa sĩ Bùi Chát bị buộc tiêu hủy tranh: “Mở miệng” bị bịt miệng

Đôi lời: Vụ việc này cần được phản ánh đầy đủ hơn và rành rẽ.

Về luật pháp, việc cơ quan chức năng viện ra Nghị định của Chính phủ, họ phải tuân thủ – là đúng.

Việc họa sĩ chủ quan, không nắm rõ luật pháp, lại không cảnh giác về thân phận của mình từng bị “soi” kỹ, để mà làm thủ tục cẩn thận – là dở.

Việc phía TPHCM tiến hành kiểm tra, ra quyết định xử phạt là khá bất thường – thừa biết về cuộc triển lãm này, sao không nhắc nhở ngay, yêu cầu tạm dừng để xin phép? “Ngâm cứu” chán chê cả dăm ngày rồi mới đến kiểm tra, rồi mãi ba tuần sau mới ra quyết định xử phạt. Đằng sau sự “bất thường” này có thể có nhiều lý do, trong đó không loại trừ phải xin chỉ thị tận … Hà Nội và sợ dư luận. Có lẽ cũng vì thế mà họ “ban ơn” cho tác giả được tự tiêu hủy tác phẩm.

Ngoài ra, một tình tiết quan trọng mà hai bài trên BBC và RFA dưới đây không nêu, trong khi báo quốc doanh đã nêu. Đó là phía UBND TPHCM đã “có công văn khẩn gửi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhằm góp ý cho Nghị định 38/2021, trong đó đề nghị hủy bỏ quy định buộc tiêu hủy tang vật với hành vi tổ chức triển lãm mỹ thuật và trại sáng tác điêu khắc không có giấy phép. Theo chính quyền thành phố, quy định này chưa thực sự cần thiết. ‘Trong thời gian chờ luật sửa đổi, sự việc vẫn được giải quyết theo luật hiện hành’ “.

Rõ ràng, vụ này có một cái “được” là nó đã “đánh thức” các cơ quan văn hóa, nhất là với Chính phủ về điểm bất hợp lý của Nghị định 38/2021, cần sớm sửa đổi.

Mặt khác, nó cũng lại phản ánh đằng sau việc tham mưu cho chính phủ ra văn bản pháp quy, liệu có hay không những toan tính đưa ra những quy định bất hợp lý, mù mờ để rồi tùy nghi cho ở dưới xử lý? Ví như thế nào được gọi là “triển lãm” chứ không phải chỉ là “trưng bày”; bao nhiêu tác phẩm; tổ chức tại đâu, hay cứ miễn là trên lãnh thổ VN, dù là trong … phòng ngủ tư gia, với dăm ba khách mời, v.v.. thì phải xin phép?

Kiểu quản lý đó rõ là “rộng cửa” để nảy nở hơn nữa những nỗi sợ “các thế lực thù địch” và hành vi nhũng nhiễu tiêu cực từ các cơ quan quản lý.

Ba Sàm


Bùi Chát triển lãm “Improvisation”

Họa sĩ Bùi Chát: Vì sao 29 bức tranh bị buộc phải tiêu hủy?

17 tháng 8 2022, 03:37 +07

Giới hội họa Việt Nam vừa nhận một tin được cho là ‘chưa có tiền lệ’ từ năm 1975 tới nay: 29 bức tranh trong triển lãm Improvisation tại Alpha Art Station của họa sỹ Bùi Chát vừa có lệnh phải tiêu hủy.

Cùng với đó, họa sỹ Bùi Chát bị cơ quan chức năng mời lên làm việc và lập biên bản xử phạt 25 triệu đồng.

Quyết định xử phạt này do ông Dương Anh Đức, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM ký, với lý do triển lãm ‘không xin phép’, dựa theo quy định tại khoản 4 điều 19 Nghị định số 38/2021/NĐ-CP về xử phạt phi phạm hành chính trong lĩnh vực văn hóa và quảng cáo.

Trao đổi với BBC News Tiếng Việt ngày 16/8, họa sỹ Bùi Chát xác nhận sự việc nói trên và cho biết ông ‘sốc’, ‘choáng váng vì không ngờ’ khi được tin phải tiêu hủy tranh.

Theo họa sỹ Bùi Chát, khoảng 4-5 ngày sau khai mạc triển lãm, “có một nhóm gọi là đoàn kiểm tra chuyên ngành văn hóa giữa An ninh Văn hóa và Sở Văn hóa Thể thao, đến kiểm tra”, sau đó hơn ba tuần sau họ ra biên bản xử phạt hành chính.

Đồng thời, biên bản này yêu cầu họa sỹ Bùi Chát phải ‘khắc phục hậu quả’ bằng cách tiêu hủy toàn bộ 29 tranh trong triển lãm.

‘Đánh thức tự do’ và ‘Mở miệng’

Bùi Chát được biết đến từ lâu là nhà thơ, nhưng ông đã vẽ tranh được 10 năm nay, và đây là triển lãm đầu tiên trong sự nghiệp cầm cọ của ông.

Huỳnh Lê Nhật Tấn trong một bài viết mới đây trên BBC khen tranh Bùi Chát ‘đánh thức sự tự do’.

Ngoài vẽ tranh, làm thơ, Bùi Chát là thủ lĩnh nhóm Mở Miệng, đã hoạt động khoảng 20 năm cùng với một số nhà thơ khác như Lý Đợi, “đưa ra một lối thơ khác, không giống thơ ‘định hướng’ theo quan điểm của Ban Tư tưởng Văn hóa Trung ương của Đảng Cộng sản hoặc Hội Nhà văn Việt Nam”.

Nhóm Mở Miệng cũng cho ra đời NXB Giấy Vụn, và một số hoạt động khác.

Có phải vì ‘đánh thức tự do’ và ‘mở miệng’ mà nay Bùi Chát bị xử phạt và tranh bị tiêu hủy?

Họa sĩ Bùi Chát nói không có đủ căn cứng để phủ nhận hoặc khẳng định việc này, dù ông cho hay trong suốt 10 năm qua đã bị chính quyền cấm xuất cảnh.

‘Tôi cũng thường xuyên bị gây khó dễ trong kinh doanh làm ăn, thuê nhà cũng không ai dám cho thuê vì bị quấy nhiễu’, Bùi Chát nói với BBC.

Nói về nội dung tranh trong triển lãm, Bùi Chát nói tranh của ông “phần lớn là trừu tượng” và ông ‘không đưa ý đồ cụ thể gì vào tác phẩm mà chỉ là nghệ thuật thuần túy’.

“Tôi không có quyền nói thay tác phẩm. Người xem mỗi người tự cảm nhận, diễn giải tranh theo cách của mình. Ai nói nó có ý đồ chính trị thì cứ để họ chứng minh,” Bùi Chát nói.

‘Nghiêm trọng, chưa có tiền lệ’?

Về hình thức xử lý của cơ quan chức năng, họa sĩ Bùi Chát nói:

“Trên nguyên tắc của luật pháp, sai phạm gây hậu quả thế nào thì khắc phục hậu quả đến đó. Một triển lãm nghệ thuật chỉ có thể gây hiệu quả chứ không thể gây hậu quả được, cho nên không thể khắc phục hậu quả bằng cách tiêu hủy hết tranh.”

Ông Bùi Chát cho rằng về mặt áp dụng luật, cơ quan chức năng có thể không sai. Tuy nhiên Nghị định 38/2021 có khả năng vi hiến và đi ngược lại các nguyên tắc về quyền con người.

Ông cũng nói hành động tiêu hủy tranh còn vi phạm đến quyền tài sản của người khác.

“Tôi lấy ví dụ một người từ nước ngoài về mang theo bộ sưu tập tranh Đông Dương quý, và mở triển lãm tại nhà, vì không biết thủ tục nên không xin phép.

“Không lẽ chính quyền đến xử phạt, lập biên bản, rồi tiêu hủy toàn bộ tranh? Trong khi đó tranh đó có thể được xem là quốc bảo và giá có thể tới vài chục triệu đô la.”

“Họ không quan tâm đến nội dung tranh là gì, giá trị ra sao, mà chỉ quan tâm đến hình thức là xử phạt. Tôi cho rằng đây là vấn đề nghiêm trọng.

“Về văn hóa, đây là một hình thức hủy hoại tương lai văn hóa, gây tội ác cho văn hóa.

“Họ không quan tâm sau này các tác phẩm có thể có giá trị như thế nào. Có thể 10 năm sau các tác phẩm này sẽ được đánh giá về giá trị ở một mức độ khác. Họ không hiểu được điều đó.

“Nếu các tác phẩm này bị tiêu hủy, sẽ tạo ra vết nhơ trong chính quyền và vết nhơ cho văn hóa Việt Nam.

“Chưa bao giờ ở Việt Nam có trường hợp họa sĩ triển lãm tranh vì không xin phép mà mang ra tiêu hủy,” họa sỹ Bùi Chát nói với BBC.

Ông Bùi Chát cũng cho hay sẽ khởi kiện và “bảo vệ quyền lợi của mình đến cùng”.

Ý kiến từ giới họa sỹ, nghệ sỹ

Trao đổi với BBC News Tiếng Việt từ Sài Gòn, nhà văn Nguyễn Viện nói:

“Việc nhà thơ Bùi Chát bị lập biên bản và xử phạt cho cuộc triển lãm tranh của anh là điều khá bất ngờ.

“Đây là một vụ việc chưa có tiền lệ. Nếu dựa vào nghị định 38 để vừa phạt Bùi Chát 25 triệu và buộc tiêu hủy tang vật gọi là để “khắc phục hậu quả”, tôi e rằng có điều gì quá đáng ở đây.

“Chỉ vì lý do cuộc triển lãm không xin phép, mà nhà nước đưa ra mức hình phạt như thế, khiến người ta có thể đặt câu hỏi: liệu những tác phẩm trong triển lãm đó “có vấn đề”?

“29 tác phẩm trừu tượng có thể suy diễn về nội dung của nó một cách tùy tiện chăng?

“Tôi không nghĩ tranh của Bùi Chát mang một nội hàm chính trị hay thái độ chính trị nào. Có lẽ chúng ta cũng cần lưu ý, Bùi Chát vốn là một nhà thơ, và việc vẽ tranh của anh theo lối trừu tượng là điều mà chúng ta có thể hiểu như một hứng thú hơn là một họa sĩ chuyên nghiệp.

“Vì thế, việc xử phạt anh 25 triệu cho một niềm vui đã là quá đáng, huống chi còn buộc tiêu hủy tác phẩm như một “tang vật” của hành vi sai trái, thì tôi tin chắc rằng vụ việc việc này sẽ trở thành một sự kiện mang tính lịch sử cho sinh hoạt văn hóa nghệ thuật ở Việt Nam.

“Tôi xin nói thêm, việc lập biên bản đã diễn ra sau 3-4 ngày phòng tranh khai mạc, và cuộc triển lãm đã kết thúc vào ngày 30/7, nhưng đến ngày 9/8 Bùi Chát mới được thông báo đến nhận quyết định xử phạt. Đây cũng là một vấn đề.

Trên Facebook cá nhân, nhà thơ Đỗ Trung Quân chỉ ra rằng Nghị định 38 không áp dụng đối với triển lãm mỹ thuật, nhiếp ảnh hay hoạt động trưng bày tác phẩm, hiện vật, tài liệu thuộc sở hữu hoặc quyền sử dụng hợp pháp của tổ chức, cá nhân tại trụ sở của tổ chức hoặc tại nhà riêng của cá nhân trong các hoạt động mang tính chất nội bộ.

“Tóm lại theo thiển ý thì với hành vi được cho là ‘triển lãm không có giấy phép’ 29 bức tranh của họa sỹ Bùi Chát, không thể bị xử phạt tiêu hủy theo quy định của pháp luật hiện hành,” họa sỹ Đỗ Trung Quân viết.

Nhà thơ Lý Đợi viết trên Facebook cá nhân:

“Xíu nữa là mất bảo vật quốc gia.

“Nếu áp dụng theo cái quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với Bùi Chát ngày 9/8/2022 của UBND TP.HCM, thì VN trong quá khứ có nguy cơ mất nhiều Bảo vật quốc gia.

“Quyết định vừa nêu buộc Bùi Chát phải “tiêu hủy 29 bức tranh”, vì “tổ chức triển lãm tại VN mà không có giấy phép”.

Nhìn lại lịch sử. Ví dụ bức tranh “Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ” của Nguyễn Sáng, được công nhận Bảo vật quốc gia trong đợt 2 (năm 2013). Bức này từng không được cấp phép triển lãm và vài lần lén triển lãm không có giấy phép. Rất may nó không bị buộc tiêu hủy, nếu không thì đâu còn để mà nửa thế kỷ sau công nhận Bảo vật quốc gia.

“Hoặc như bức “Hào” của Dương Bích Liên, vài lần bị cấm, tác giả bị mời viết kiểm thảo nhiều lần. Nhưng cũng rất may là không bị buộc tiêu hủy, nếu không thì Dương Bích Liên và mỹ thuật hiện đại Việt Nam đã mất đi một kiệt tác.

“Còn nếu nói Bùi Chát từng bị “sổ đen” nên dẫn đến buộc phải tiêu hủy tranh, thì càng khiên cưỡng, vô lý. Vì trong quá khứ, các thành viên trực tiếp và gián tiếp của Nhân văn – Giai phẩm đều thuộc “sổ đen” hoặc “sổ rất đen”, vậy mà sau này thì sao?

“Đa số tác phẩm của họ được tái xuất hiện, nhiều người còn được đặt tên đường, được trao giải thưởng HCM, giải quốc gia… Nếu trong quá khứ cũng áp dụng tiêu hủy tác phẩm, thì việc trao giải sau này còn ý nghĩa gì, khi mà tác phẩm không còn nữa.

“Một lãnh đạo của Hội Mỹ thuật VN (tạm giấu tên) nói rằng quyết định tiêu hủy tranh là chưa có tiền lệ tại VN kể từ 1975 đến nay.

“Từ vài cứ liệu lịch sử như vừa nêu, có thể thấy rằng cái quyết định mà Bùi Chat đang đối diện là một quyết định làm thụt lùi sự văn minh, hiện đại, công bằng, dân chủ mà cả nền hành chính đang hướng tới.

“Nó cũng làm xấu đi hình ảnh xã hội pháp quyền, muốn thượng tôn pháp luật mà VN đang nỗ lực để có được.

Họa sỹ Lương Lưu Biên viết trên Facebook cá nhân:

“Kiểm duyệt! Tiêu huỷ 29 bức tranh” trong triển lãm của Bùi Chát (đã kết thúc triển lãm).

Nếu không có nhầm lẫn gì thì đây là một quyết định xử phạt không phép đáng kinh ngạc.Tranh trừu tượng thì có nội dung gì để suy diễn các kiểu nhỉ?

“Xưa nay chỉ cấm treo nay thì tới tiêu huỷ luôn. Thật không thể chấp nhận được!”


TPHCM: Chính quyền quyết định tiêu huỷ tranh, phạt tiền hoạ sĩ vì tổ chức triển lãm không phép

RFA
2022.08.16

Chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh ngày 9 tháng 8 ra quyết định xử phạt hành chính đối với hoạ sĩ Bùi Quang Viễn, với lý do ông này tổ chức triển lãm tranh mà không xin phép. 

Ông Viễn trước làm thơ và có bút hiệu là Bùi Chát, tổ chức triển lãm tranh trừu tượng trong 15 ngày và đã kết thúc từ ngày 30 tháng 7, tại phòng tranh Alpha Art Station ở quận 10, Tp. HCM. 

Điều đáng chú ý là ngoài việc đưa ra mức xử phạt 25 triệu đồng, chính quyền còn yêu cầu hoạ sĩ “khắc phục hậu quả” bằng cách tiêu huỷ toàn bộ 29 bức tranh được trưng bày trong cuộc triển lãm. 

Trong quyết định xử phạt được ký bởi ông Dương Anh Đức, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM, còn nêu rõ nếu vị hoạ sĩ không chấp hành việc tiêu hủy thì sẽ bị cưỡng chế, ngoài ra còn phải đóng tiền lời nếu chậm trễ nộp phạt hành chính. 

Thông tin trên gây xôn xao dư luận trên mạng xã hội, bởi đây là lần đầu tiên có chuyện một hoạ sĩ bị ép tiêu huỷ tác phẩm của mình chỉ vì tổ chức triển lãm không có giấy phép. 

Điều đáng chú ý là các tác phẩm của hoạ sĩ Bùi Quang Viễn thuộc trường phái tranh trừu tượng, chứ không phải các tác phẩm khoả thân, hay hàm chứa các nội dung chống nhà nước. 

Trả lời phỏng vấn của Đài Á châu Tự do, vị hoạ sĩ này cho biết ông cảm thấy “choáng váng” khi biết tin mình bị xử phạt phải tiêu huỷ tranh:

“Cái cảm nhận của tôi thì nó hoàn toàn choáng váng, quá bất ngờ, mình không thể tưởng tượng được. Mình biết là sẽ xử phạt tại vì họ lập một cái ban kiểm tra cỡ 15, 16 người. Họ đến họ kiểm tra và họ lập biên bản mình không xin giấy phép. Sau đó thì họ mời tôi lên làm việc. 

Tôi cũng thừa nhận là tôi không xin giấy phép. Tôi cũng nói với họ là ai làm việc đó thôi, nếu họ thấy cần thiết xử phạt thì họ cứ xử phạt. Thì tôi cũng nghĩ là họ sẽ xử phạt thôi, đại khái là bao nhiêu tiền ở trong cái khung. 

Nhưng mà mình hoàn toàn bất ngờ khi biết là trong cái quyết định xử phạt đấy bao gồm cái yêu cầu khắc phục hậu quả, là tiêu huỷ toàn bộ tranh. Hoàn toàn bất ngờ, hoàn toàn gây sốc. Tôi không có từ diễn tả.”

Về lý do không có giấy phép thì ông Viễn cho biết do quá bận để chuẩn bị cho cuộc triển lãm, nên không suy nghĩ đến việc xin giấy phép. Bản thân ông cũng không có ý niệm là phải xin giấy phép cho cuộc triển lãm tranh của mình. 

Vị hoạ sĩ này cũng nêu ra thắc mắc là tại sao có nhiều cuộc triển lãm tranh diễn ra mà không cần có giấy phép và không gặp phải vấn đề gì, nhưng đến lượt cuộc triển lãm của ông thì lại bị phạt. 

“Từ trước đến nay, khoảng một năm nay, thậm chí là đã có nhiều vụ đã diễn ra song song với triển lãm của tôi hoặc trước đó một ít, thì gần như toàn bộ các gallery nhỏ ở Sài Gòn mà mình biết thì không có xin phép. 

Vẫn diễn ra bình thường không có chuyện gì xảy ra cả. Nhưng mà khi triển lãm của tôi diễn ra không xin phép thì họ xử lý.” 

Năm 2011, ông Bùi Quang Viễn còn được biết đến với bút danh Bùi Chát trong sáng tác thơ được Hiệp hội Xuất bản Quốc tế trao giải Tự do Xuất bản 2011, tuy nhiên khi ông này đến thủ đô của Argentina để nhận giải và trở về nước thì bị cơ quan an ninh câu lưu thẩm vấn mất hai ngày.

Ông từng phải làm việc với cơ quan an ninh văn hoá nhiều lần vì các sáng tác thơ của mình, nhưng chưa từng bị xử phạt. Và ông cũng không rõ liệu quyết định xử phạt lần này là vì phía chính quyền có thành kiến với ông hay không. 

Kiểm duyệt văn hoá không phải là vấn đề mới ở Việt Nam, trên thực tế quốc gia do đảng Cộng sản lãnh đạo này có hệ thống kiểm duyệt đồ sộ và ngặt nghèo, thế nhưng theo nhiều người thì kiểm duyệt tranh lại là vấn đề mới. 

Trao đổi với đài RFA, giáo sư Hoàng Dũng, thành viên Ban Vận động Văn đoàn Độc lập, cho biết quyết định xử phạt mà chính quyền Tp. HCM đưa ra là một “bước lùi”:

“Việt Nam thì nổi tiếng về cái chuyện tiêu huỷ sách vở rồi. Thế nhưng mà đây là lần đầu tiên ‘”phần hoạ”. Xưa nay tôi chưa hề biết cái vụ xử phạt do triển lãm tranh mà lại kèm theo cái yêu cầu tiêu huỷ tranh, lần đầu tiên tôi biết cái đó.

Nói trắng ra thì đây là một bước lùi trong quản lý văn hoá. Tôi tin rằng bất cứ ai có cái lương tri bình thường, sẽ cảm thấy sốc trước quyết định như thế”

Giáo sư Hoàng Dũng cũng lo ngại rằng đây là tiền lệ “đáng lo” bởi sau này có khả năng các cuộc triển lãm tranh khác cũng sẽ gặp phải số phận tương tự. 

Nội dung của quyết định xử phạt là vậy, còn hoạ sĩ Bùi Quang Viễn thì cho rằng ông sẽ đấu tranh để bảo vệ tác phẩm của mình, chứ sẽ không dễ dàng từ bỏ:

“Trong chính cái quyết định xử phạt này họ nói mình có quyền khiếu nại hoặc khởi kiện, cho nên chắc chắn vì quyền lợi của tôi thì tôi phải trao đổi với luật sư, và phải tiến hành cái thủ tục khiếu nại hoặc khởi kiện để bảo vệ quyền lợi của mình. Chứ còn không thể nào lại tự tiêu huỷ tác phẩm của mình được.”

Ông cũng cho biết đại đa số khách tới xem triển lãm đều khen các tác phẩm, và bản thân các thành viên của Ban kiểm tra cũng khen tranh của ông đẹp. Nhưng không hiểu vì sao lại đòi áp dụng kiểm soát cực đoan như vậy. 

Hồi tháng 5, Sở Văn hóa – Thể thao Hà Nội cũng yêu cầu tạm dừng cuộc triển lãm “hội họa Điện Biên Phủ” của họa sĩ Mai Duy Minh dự định khai mạc nhằm ngày kỷ niệm chiến thắng Điện Biên Phủ. 

Lý do theo một thành viên hội đồng duyệt triển lãm thuộc Sở Văn hóa – Thể thao Hà Nội, từng tham gia trong thành phần duyệt triển lãm này, nói với báo Tuổi trẻ cho rằng “lý do khiến triển lãm phải tạm hoãn là do có những ý kiến cho rằng bức tranh chính của triển lãm Điện Biên Phủ vẽ lá cờ bị rách quá và vẽ anh bộ đội không đẹp, không đúng về giải phẫu.”