3513. Với sự hỗ trợ của Hoa Kỳ, UNCLOS giúp bảo vệ Đông Nam Á

UNCLOS là một điểm tập hợp tự nhiên cho Hoa Kỳ và các nước Đông Nam Á đang cố gắng duy trì quyền tự chủ của mình.

The National Interest by Denny Roy – September 10, 2022

Ba Sàm lược dịch

Vào ngày 3 tháng 9, Thứ trưởng Ngoại giao Trung Quốc đã khởi động một đợt chỉ trích khác chống lại chính phủ Hoa Kỳ khi nói về Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS), một hiệp ước quốc tế quản lý các vấn đề và các tranh chấp về hàng hải.

Các quan chức Trung Quốc vẫn tức giận cho rằng vào tháng 1 năm 2022, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đã công bố một văn bản hoàn toàn phê phán về các yêu sách lãnh thổ hàng hải của Trung Quốc ở Biển Đông.

Cường độ phản ứng của Trung Quốc cho thấy đây không chỉ là một cuộc tranh giành về pháp lý. Sự hỗ trợ của Hoa Kỳ đối với UNCLOS có thể rất quan trọng trong việc ngăn Trung Quốc đạt được một trong những mục tiêu địa chính trị lớn của họ: thiết lập một phạm vi ảnh hưởng ở Đông Nam Á.

Các quan chức cấp cao của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (TQ) liên tục khẳng định chính phủ Trung Quốc sẽ không bao giờ tìm kiếm một khu vực ảnh hưởng ở Đông Nam Á.

Người Đông Nam Á nghi ngờ là đúng. Trong lúc họ theo đuổi sự thịnh vượng của mình thông qua thương mại và đầu tư từ Trung Quốc, thì hầu hết các nước Đông Nam Á lo sợ sự thống trị của Trung Quốc và mất chủ quyền của mình. Ngay cả đối với Campuchia và Lào, hai quốc gia Đông Nam Á chịu ảnh hưởng nhiều nhất của TQ, việc xử sự của giới tinh hoa chính trị tha hóa ở Trung Quốc đối với hai nước này không nhất thiết phản ánh mong muốn của xã hội TQ.

TQ, nước đã phê chuẩn UNCLOS vào năm 1996, tuyên bố họ có “chủ quyền” đối với khoảng 90% Biển Đông được bao bọc bởi đường chín đoạn tệ hại. Mặc dù Bắc Kinh không xác định chính xác điều đó có nghĩa là gì, nhưng chúng ta biết chính phủ Trung Quốc tuyên bố quyền đơn phương đóng cửa các phần của Biển Đông bên ngoài các vùng đặc quyền kinh tế hợp pháp (EEZ) của Trung Quốc, đối với các hoạt động của người nước ngoài, bao gồm đánh bắt cá, khảo sát và khoan dầu khí.

Bắc Kinh định kỳ tuyên bố các khu vực của vùng biển khơi là giới hạn tất cả các tàu và máy bay nước ngoài do có các cuộc tập trận quân sự của TQ. Chính phủ Trung Quốc cũng cố gắng hạn chế sự hiện diện của các đơn vị quân đội nước ngoài tại những khu vực mà các quy tắc của UNCLOS cho phép quá cảnh hòa bình.

Nếu Bắc Kinh đạt được sự đồng thuận của quốc tế đối với những hành động xâm lấn này, Trung Quốc sẽ thực hiện một bước tiến lớn trong vị thế bá chủ tiểu khu vực. Và những khẳng định táo tợn hơn của Trung Quốc về quyền sở hữu có lẽ sẽ tiếp theo sau, có thể bao gồm các hạn chế có chọn lọc đối với việc vận chuyển thương mại của các quốc gia không được Bắc Kinh ưa thích, trên các tuyến đường biển đi qua Biển Đông.

Các điều khoản được đưa ra trong UNCLOS là một bức tường thành chống lại kết quả đó. Ngay cả với sự ủng hộ của Hoa Kỳ đối với UNCLOS, khả năng của Công ước để kiềm chế tham vọng của TQ cũng bị hạn chế. Tuy nhiên, nếu không có sự hỗ trợ của Hoa Kỳ, UNCLOS sẽ không hơn gì một tập hợp các quy tắc và nguyên tắc mà từ đó Bắc Kinh sẽ trích dẫn một cách có chọn lọc những gì xảy ra phù hợp với chương trình nghị sự của TQ, đồng thời bỏ qua những điều còn lại.

Hoa Kỳ có một khả năng vô song trong việc chống lại sự xâm phạm của Trung Quốc ở Biển Đông, bằng cách tổ chức hợp tác an ninh trong tiểu vùng, tiến hành các cuộc tập trận quân sự và thực hiện các hoạt động “tự do hàng hải” nhằm bác bỏ các tuyên bố chủ quyền trái pháp luật của TQ thông qua các chuyến quá cảnh của tàu Hải quân Hoa Kỳ. Ví dụ, tín hiệu mạnh mẽ bất thường của Hoa Kỳ có thể đã ngăn cản được Bắc Kinh xây dựng căn cứ quân sự trên bãi cạn Scarborough đang tranh chấp.

Bằng chứng thuyết phục nhất, cho thấy Bắc Kinh coi sự ủng hộ của Hoa Kỳ đối với UNCLOS là trở ngại đáng kể đối với các kế hoạch của TQ đối với một khu vực ảnh hưởng ở Đông Nam Á, là phản ứng của Bắc Kinh trước sự ủng hộ đó.

Các quan chức Trung Quốc và các phương tiện truyền thông do chính phủ kiểm soát đã nhất quán khẳng định rằng Hoa Kỳ không có tư cách viện dẫn UNCLOS, vì Washington đã không phê chuẩn Công ước này. Một số nhà quan sát không thuộc TQ, đáng tiếc cũng lặp lại lập luận rằng Washington “đạo đức giả” hoặc “thiếu uy tín” khi kêu gọi tuân thủ UNCLOS.

Lập luận này sẽ chỉ có giá trị nếu bản thân Hoa Kỳ không tuân theo các quy tắc của UNCLOS. Nhưng mặc dù Quốc hội Hoa Kỳ chưa phê chuẩn Công ước, nhưng chính phủ Hoa Kỳ công nhận UNCLOS là một phần của luật tục quốc tế và tuân theo Công ước đó. Như Gregory B. Poling đã chỉ ra, “đối với mọi người Mỹ tham gia vào các vấn đề hàng hải, cho dù là hải quân, thương mại hay khoa học, UNCLOS thực sự là luật cho xứ sở của mình”.

Hơn nữa, người ta rất nghi ngờ, như trong một số tuyên bố, rằng Hoa Kỳ phê chuẩn UNCLOS ở bất kỳ mức độ đáng kể nào sẽ làm dịu đi căng thẳng Trung-Mỹ trong khu vực. Theo quan điểm của Trung Quốc, Washington vẫn sẽ là một đối thủ chống lại các ưu quyền của Bắc Kinh. Ngay cả khi không có lập luận về việc không phê chuẩn [của Mỹ], Bắc Kinh sẽ vẫn tiếp tục khẳng định rằng Hoa Kỳ thiếu chỗ đứng trong tranh chấp Biển Đông, bởi vì Washington không phải là một bên tuyên bố chủ quyền ở đây.

Các nhà bình luận của TQ mô tả sự can dự của Hoa Kỳ vào các tranh chấp ở Biển Đông là “khuấy động rắc rối”. Để chính xác hơn, phải nói rằng Hoa Kỳ đưa ra hành động hỗ trợ cho các bên có những yêu sách nhỏ hơn trong tranh chấp lãnh thổ mà Luật Biển đứng về phía họ, mang lại cho họ một giải pháp thay thế cho việc phải tuân phục sự đe dọa của TQ.

Trong phát biểu của mình vào ngày 3 tháng 9, Thứ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Tạ Phong đã đưa ra ba lý do tại sao Hoa Kỳ “không có tư cách gì để viện dẫn UNCLOS nhằm buộc tội người khác”. Trước tiên, Tạ cho rằng, Hoa Kỳ đã từ chối phê chuẩn UNCLOS vì không sẵn lòng chấp nhận một số nghĩa vụ của Công ước, chẳng hạn như chia sẻ tài nguyên từ đáy biển với các nước đang phát triển. Điều đó đúng một phần, nhưng không liên quan bởi vì, một lần nữa, Hoa Kỳ tuân theo các hướng dẫn của UNCLOS áp dụng cho các tranh chấp lãnh thổ trên Biển Đông và theo đó Washington đã kêu gọi Trung Quốc hãy từ bỏ.

Thứ hai, Tạ cho là Washington ủng hộ UNCLOS “vì những động cơ thầm kín”, cụ thể là sử dụng nó “như một công cụ để bôi nhọ, kiềm chế và đàn áp các quốc gia khác”. Các nhà ngoại giao Trung Quốc thường mô tả chính sách của Hoa Kỳ đối với Trung Quốc là “ngăn chặn” —mà lại bỏ qua dòng chảy khổng lồ của cải và công nghệ Hoa Kỳ đổ vào Trung Quốc — và bác bỏ mọi lời chỉ trích về hành vi của TQ, coi nó như là một sự “bôi nhọ”, một biểu hiện của tâm lý nạn nhân được nuôi dưỡng bởi Cộng sản Trung Quốc.

Cuối cùng, Tạ khẳng định rằng bản thân Mỹ đang vi phạm luật pháp quốc tế “bằng cách diễu võ giương oai quân sự của mình để thách thức các tuyên bố của các nước khác”. Lập luận này hoàn toàn bất chấp thực tế. Tự do hàng hải của Hoa Kỳ là hợp pháp theo hướng dẫn của UNCLOS và thẳng thắn thách thức các tuyên bố của Trung Quốc vốn ngăn cản một cách bất hợp pháp những gì UNCLOS cho phép.

Tương tự, Hoa Kỳ cũng đẩy lùi sự xâm phạm của TQ trái với hướng dẫn của UNCLOS ở eo biển Đài Loan. Bắc Kinh tuyên bố rằng toàn bộ eo biển Đài Loan được bao phủ bởi lãnh hải (trong phạm vi giới hạn 12 hải lý tính từ bờ biển) và đặc khu kinh tế – EEZ của mình. Tuy nhiên, UNCLOS cho phép một EEZ lên đến 200 dặm, nhưng cũng quy định rằng tất cả các quốc gia được hưởng quyền tự do hàng hải và hàng không (bao gồm cả tàu quân sự và máy bay) trong EEZ của một quốc gia ven biển khác, miễn là không có hành vi săn bắt trộm tài nguyên. Bắc Kinh không chỉ phản đối hoạt động vốn được UNCLOS chuẩn thuận của các tàu và máy bay của Hoa Kỳ đi qua và bay trên eo biển Đài Loan bên ngoài lãnh hải TQ, mà hơn nữa, chính TQ còn đưa các tàu quân sự không được mời vào vùng đặc quyền kinh tế của các quốc gia khác như Hoa Kỳ, Nhật Bản, và Châu Úc.

Một công ước luật quốc tế được chấp nhận rộng rãi — 164 quốc gia đã phê chuẩn UNCLOS — có thể có tác động nhằm hạn chế hành vi của TQ. Song Bắc Kinh thường phớt lờ cả Luật Biển, điển hình nhất là phán quyết mang tính bước ngoặt của Tòa Trọng tài Thường trực năm 2016 đi ngược lại ý muốn của Trung Quốc. Nhưng Bắc Kinh cũng muốn được biết đến như một chính phủ tuân thủ luật pháp. Do đó, Trung Quốc tuyên bố họ “nghiêm túc tuân thủ Công ước một cách cứng rắn và có trách nhiệm.” Với đòn bẩy tiềm năng này, UNCLOS là một điểm tập hợp tự nhiên cho Hoa Kỳ, nước muốn duy trì một trật tự khu vực tự do, và các nước Đông Nam Á đang cố gắng duy trì quyền tự chủ của mình.